Alim we jem'iyet erbabi rabik ismayilofning milliy kimlikni saqlashtiki roli alahide tekitlendi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-08-08
Share
Rabik-Ismayilof-Abdureshit-mekhsutof-bilen.jpg Rabik ismayilof (solda) jumhuriyetlik yigit bashliri kéngishining re'isi abduréshit meqsutof bilen. Almuta, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Yéqinda peqet qazaqistandila emes, belki memliketning sirtidimu tonulghan alim we jem'iyet erbabi rabik ismayilofning wapat bolghinigha qiriq kün tolghan idi. Shu munasiwet bilen 4-awghustta almutadiki "Impérator" réstoranida uninggha atap xatirilesh murasimi bolup ötti. Murasimgha ziyaliylar, jem'iyetler rehberliri, dost-buraderliri we uruq-tughqanliri bolup 150 ke yéqin adem qatnashti. Uninggha merhumning kesipdishi, péshqedem pédagog zérip molotof riyasetchilik qildi. U rabik ismayilofning terjimihali heqqide qisqiche toxtilip, uning Uyghurshunasliq pénige qoshqan töhpisini, milliy ma'arip we neshriyatchiliq saheliridiki pidakarane emgikini yuqiri bahalidi.

Murasimda deslep sözge chiqqan siyasetshunas qehriman ghojamberdi rabik ismayilof wapatining pütkül qazaqistan Uyghurliri üchün chong yoqitish bolghanliqini, uning ornini toldurush mumkin emeslikini bildürdi. U hazir Uyghur xelqining tarixta misli körülmigen éghir bir ehwalda ikenlikini, 1949-yildin buyan kommunistik xitayning Uyghurlarni jismaniy türde yoqitip kelgenlikini, hazir buning chékidin éshiwatqanliqini tekitlidi.

Qehriman ghojamberdi shundaqla qazaq qizi sayragül sa'utbayning ene shu Uyghur élidiki atalmish "Terbiyilesh lagér" lirining tüp meqsitini pütkül dunyagha pash qilghanliqini, Uyghurlargha hazir bar küchini öz milliy kimlikini saqlap qélishqa hemde birlik we ittipaqliqni kücheytishke serp qilish lazimliqini, Uyghur mesilisining pütkül dunyagha tonutulghanliqini, dunya Uyghur qurultiyini hem meniwi, hem maddiy qollashning muhimliqini otturigha qoydi.

Qehriman ghojamberdining éytishiche, rabik ismayilof Uyghurning her qandaq mesililiri heqqide ochuq we dadil pikir qilalaydighan shexs bolghan iken. U ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Rabik ismayilof alimla bolup qalmastin, u hem milletperwer, wetenperwer zat. Mesilen, u pat-pat milliy dawa boyiche ötküzülidighan pa'aliyetlerde sözlep, xelqni milliy dawagha chaqiratti. U dunya Uyghur qurultiyi heqqidimu pikir qilip turatti. Bashqa ziyaliylargha qarighanda, u öz mewqesini nahayiti éniq, ochuq éytatti. Oylaymenki, uning weten dawasida aktip pozitsiyede bolushida uning repiqisi, merhum patigül sabitningmu tesiri chong boldi."

En'gliyedin kelgen musteqil tetqiqatchi eziz eysa rabik ismayilofning xelq'ara qelemkeshler Uyghur merkizidiki pa'aliyetlirini tekitlep, murasim qatnashquchilirini merkez namidin ewetilgen teziyename bilen tonushturdi. Murasimda sözge chiqqan jumhuriyetlik "Uyghur awazi" gézitining bash muherriri yérshat esmetof, almuta sheherlik aliy kéngishining ezasi, abdulla rozibaqiyéf namidiki 153-mektep-gimnaziyesining mudiri shawket ömerof, qirghizistanliq méhman, qirghizistan aliy kéngishining sabiq ezasi tursuntay selimof we bashqilar rabik ismayilofning milliy kimlikni saqlash, ana tilini, milliy ma'aripni terghib qilishta élip barghan ishliri, Uyghurlarning bügünki weziyiti, birlik we ittipaqliq heqqide öz qarashlirini bildürdi. 

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan "Örléw" wilayetlik mu'ellimlerning kespini mukemmelleshtürüsh institutining xadimi, filologiye penlirining doktor kandidati ruslan arziyéfning pikriche, rabik ismayilof qazaqistandiki Uyghur ma'aripida öchmes iz qaldurup ketken ediblerning biri bolup, u hörmetlik dem élishqa chiqquche eyni waqitta qazaqistandiki barliq mektepler üchün oqush qorallirini neshr qilidighan "Mektep" neshriyatida bash muherrir bolup ishligen iken. Ruslan arziyéf bu jeryanda rabik ismayilofning Uyghur mektepliri üchün barliq penler boyiche dersliklerning öz waqtida, süpetlik chiqishida nahayiti chong rol oynighanliqini, mezkur neshriyat hésabigha "Mektep kutupxanisi" mawzusi bilen Uyghur sha'ir we yazghuchilirining eserlirini, Uyghur éghiz edebiyati boyiche kitablarni köplep neshr qilghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Özimu waqtining qisliqigha qarimay, Uyghur edebiyati boyiche dersliklerni yazghan. Rabik aka pénsiyige chiqqandin kéyin, milliy ma'aripni saqlash, uning ewzelliklirini teshwiq qilish hem rawajlandurush boyiche enwer hajiyéf élip barghan keng da'irilik pa'aliyetlerning eng aktip ishtirakchisi boldi. Sowét dewridiki ruslashturush siyasitining netijiside bezi Uyghur yurtlirida Uyghur tilida bilim béridighan mektepler bar bolsimu, hetta bezi mektepliri Uyghur sha'ir, yazghuchilirining nami bilen atalghan bolsimu, ata-anilar balilirini rusche siniplargha bérip, Uyghur sinipliri yépilip qalghan ehwallar yüz bergen idi. Mushu chaghda rabik aka enwer hajiyéf qurghan teshwiqat topida shu mehellilerge bérip, yighinlarni uyushturup, nezir-chiragh, toy-tökün we bashqa murasimlarda sözligendin bashqa, kochimu-kocha méngip, öymu-öy kirip, tinmay teshwiqat ishlirini yürgüzgen idi. Bu teshwiqatlar hazir éytmaqqa ongay bolghan bilen, nahayiti teslikte élip bérilghan. Bezi ata-anilar milliy kimlikidin nahayiti yiraqliship ketkenliktin, ulargha ana til we ana mektepning ewzelliklirige köz yetküzüsh üchün xéli ter töküshke toghra kelgen idi. Shu chaghlarda ata-anilar yashan'ghinigha qarimay, ana mektipi üchün pidakarliq körsitip yürgen ataqliq Uyghur alimining, ma'arip saheside, jem'iyetlik ishlarda chong xizmetlerni igiligen erbabning sözliridin alahide tesirlen'gen idi. Netijide bu yézilarda qaytidin Uyghur sinipliri échilip, yüzligen Uyghurning qara közliri barliq penlerni ana tilida oqush, ana tilida sözlesh, öz tarixini, edebiyatini, medeniyitini öginish bextige sazawer boldi". 

Melum bolushiche, rabik ismayilof yigit bashlirining pa'aliyitini janlandurushning muhimliqini, yigit bashlirining peqet toy-tökün, nezir-chiraghlar bilenla cheklenmestin, belki Uyghur xelqining hayatigha baghliq barliq mesililerni hel qilishta, memlikette dostluq we turaqliqni saqlashta, ma'arip, medeniyet we metbu'at ishlirini hertereplime qollap-quwwetleshte hel qilghuchi küch bolghanliqini alahide tekitlep kelgen idi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qazaqistan Uyghurlirining jumhuriyetlik milliy-medeniyet merkizi yénidiki yigit bashliri kéngishining re'isi yarmuhemmet kibirofning éytishiche, yigit bashliri kéngishi qurulup, uninggha abduréshit mexsutof re'is bolghandin buyan rabik ismayilof kéngeshning bash meslihetchisi süpitide köpligen pa'aliyetlerge arilashqan iken. Yigit bashliri her yili séntebir éyining axirlirida bash qoshup, hésabat bérishni hemde teshkiliy mesililerni muhakime qilishni en'enige aylandurghan. Buninggha rabik ismayilof aktip qatnashqan. Yarmuhemmet kibirof mundaq dédi: "'Uyghur awazi' gha yigit bashliri toghriliq chong maqale chiqardi. Bu yigit bashlirigha bek yaqtin shuning bilen rabik aka biz bilen qoyuq arilishidighan boldi. U her bir ishimizda meslihetler bérip turatti. U özini tutalaydighan, birer meslihet béreleydighan kishi idi."

Yarmuhemmet kibirof rabik ismayilofning qirghizistan Uyghurliri hem u yerdiki köpligen ziyaliylar, yigit bashliri, jem'iyet erbabliri bilenmu qoyuq arilashqanliqini ilgiri sürdi. 

Rabik ismayilof 1934-yili 2-séntebirde almuta wilayiti emgekchiqazaq nahiyisining chélek yézisida dunyagha kelgen bolup, ottura mektepni tamamlighandin kéyin, tashkenttiki ottura asiya dölet uniwérsitétida bilim alghan. U qazaqistan penler akadémiyesi til we edebiyat institutida, andin 1963-yildin bashlap "Mektep" neshriyatida uzun yillar xizmet qilghan. Rabik ismayilof 1973-yili qazaqistan penler akadémiyisining edebiyat we sen'et institutida "Uyghur sowét dramatorgiyesining shekillinishi we tereqqiyati" mawzusida doktor namzatliq dissértatsiyesini yaqilap chiqti. 1992-We 1997-yilliri u jumhuriyetlik Uyghur medeniyet merkizini bashqurghan. Rabik ismayilof mushu yili 24-iyunda almuta shehiride 83 yéshida alemdin ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet