Алматада чоқан вәлиханофниң 180 йиллиқи хатириләнди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2015-11-24
Share

20-Ноябирда алматадики қаниш сәтпайеф намидики геологийә пәнлири институтиниң чоң залида атақлиқ қазақ алими чоқан вәлиханофниң 180 йиллиқиға беғишланған юмилақ үстәл илмий муһакимә йиғини болуп өтти.

Җуғрапийә институти, қазақистан миллий җуғрапийә җәмийити вә “алтун китаб” редаксийисиниң уюштуруши билән өткән бу йиғинда клара диярованиң “ғил-пал қилған метеор. Чоқан вәлиханоф” һәм исмайилҗан иминоф вә орденбек мазбайефниң “улуқ чоқанниң карван йоли билән” намлиқ китаблири тонуштурулди. Униңға оттуздин ошуқ һәр саһә мутәхәссислири, шу җүмлидин җуғрапийәчиләр, археологлар, тарихчилар, язғучилар, илмий-тәтқиқат институтлириниң хадимлири, алий оқуш орунлириниң оқутқучилири, мәмликәтниң мәмурий органлири вә аммивий ахбарат васитилири вәкиллири вә башқилар қатнашти.

Мәлум болушичә, өткән йили қазақистан миллий җуғрапийә җәмийитиниң уюштуруши билән бир түркүм мутәхәссисләрдин тәркиб тапқан гуруппа уйғур райониниң қәшқәр, турпан, артуш қатарлиқ бир нәччә шәһәр вә йезилирини саяһәт қилип, ч. Вәлиханофниң 19-әсирдә бесип өткән йолини тәкрарлиған иди. Мәзкур гуруппа әзалириниң ичидә язғучи, “әзизанә қәшқәр” намлиқ китабниң аптори и. Иминофму болди.

У радийомиз зияритини қобул қилип, мундақ деди: “биз 2014-йили июл, авғуст айлирида бизниң тарихий вәтинимизгә бардуқ. Асасий мәқсәт қазақниң улуқ алими чоқан вәлиханоф барған йәрләрни көрүш. Қайтип кәлгәндин кейин, явроасия миллий университетиниң профессори о. Мазбайеф билән русчә “улуқ чоқанниң карван йоли билән” дегән китаб яздуқ. Бу китабта мениң асасий мәқситим, биринчидин, ч. Китабханларни вәлиханофниң тәқдири билән тонуштуруш, иккинчидин, уйғурларниң қәдимий шәһәрлири, мәдәнийити, тарихи билән тонуштуруш болди. Бу китабниң икки түрини тәйярлидуқ. Бири мушу китаб. Иккинчиси, келәр йили бу китабниң толуқ нусхиси чиқиш керәк. Униң аптори ялғуз мән.”

Дүгләк үстәлниң риясәтчиси қазақистан билим вә пән министирлиқи җуғрапийә институтиниң мудири ахметқал медеу йиғинниң уюштурулуш сәвәбини чүшәндүрүп, кәлгән меһманларни ч. Вәлиханофниң тәвәллути билән тәбриклиди. Андин сөзгә чиққан қазақистан миллий пәнләр академийисиниң президенти мурат журиноф, академик алийә бисенова, тарих пәнлириниң доктори клара хафизова, явроасия миллий университетиниң профессори орденбек мазбайеф, язғучи исмайилҗан иминоф вә башқилар ч. Вәлиханофниң дуня илим пәнигә қошқан төһписини юқири баһалап, униң қалдуруп кәткән бай мирасиниң мәркизий асия хәлқлириниң тарихини, мәдәнийитини, етнографийисини, турмуш-тирикчиликини, улар макан әткән җайларниң җуғрапийилик алаһидиликлирини тәтқиқ қилишта муһим мәнбә болуп, йәнә онлиған, йүзлигән йиллар хизмәт қилидиғанлиқини тәкитлиди. Мәзкур йиғинда ч. Вәлиханофниң уйғур елиниң әң қәдимий вә бай мәдәнийәтлик вилайәтлириниң бири қәшқәрийәгә қилған илмий екиспедитсийиси һәққидә алаһидә сөз болди. Доклатчилар һәм сөзлигүчиләр ч. Вәлиханофниң қисқа вақитлиқ һаятида һәм униң тәтқиқатлирида техи йәнә ечилмиған көплигән сирларниң барлиқини, келәчәк әвладларни әнә шу сирларни ечишқа тәрбийиләшниң муһимлиқини илгири сүрди.

И. Иминоф йиғинда тонуштурулған мәзкур китаб һәққидә йәнә мундақ деди: “бу китабниң биринчи бөлүми ч. Вәлиханофниң һаяти, иккинчи бөлүми қәшқәргә барған сәпәр һәққидә. Китабта үрүмчи, турпан, тоқсун, қарашәр, лопнор, корла, кучар, ақсу, артуш вә башқиму шәһәрләр тоғрилиқ яздуқ. Кейин қазақ алимлири билән қәшқәрдә болдуқ. Әң алди билән конишәргә бардуқ. Бу йәрдә 500-600 йил болған өйләр бар икән. Әлвәттә, һейтгаһ мәсчитигә бардуқ. Ч. Вәлиханофму бәш айдин көп вақит қәшқәрдә яшиған. У һейтгаһ мәсчитиниң йенида турған болуши керәк. Биз опалға мәһмут қәшқәриниң мазариға бардуқ. Бу китабимизни инглиз тилиға тәрҗимә қилди. Әлвәттә, бу китаб явропағиму бариду. Арминим америкида, канадада яшаватқан қериндашлар бу китабни оқуса болатти, дәп ойлаймән.”

Мәлумки, рус җуғрапийә җәмийитиниң рәсмий әзаси, көплигән пәнләрниң асасчиси ч. Вәлиханофниң һәр саһәләр бойичә йүргүзгән тәтқиқатлири униң “иссиқкөлгә қилинған саяһәт күндилики”, “артқи или өлкисиниң җуғрапийилик очерики”, “хитай империйисиниң ғәрбий райони вә ғулҗа”, “җуңғар очериклири”, “алтишәрниң әһвали яки хитай өлкиси нәнлуниң алтә шәрқий шәһәрлири” намлиқ мақалилиридә өз ипадисини тапқан.

Ч. Вәлиханоф қәшқәр шәһири тоғрилиқ баһалиқ илмий мәлуматлар йиққан йәнә бир атақлиқ саяһәтчи марко полодин кейинки орунда турған алим болуп, униң әмгәклири рус, немис, инглиз вә фирансуз тиллирида йоруқ көргән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт