Almatada choqan welixanofning 180 yilliqi xatirilendi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2015-11-24
Share

20-Noyabirda almatadiki qanish setpayéf namidiki gé'ologiye penliri institutining chong zalida ataqliq qazaq alimi choqan welixanofning 180 yilliqigha béghishlan'ghan yumilaq üstel ilmiy muhakime yighini bolup ötti.

Jughrapiye instituti, qazaqistan milliy jughrapiye jem'iyiti we “Altun kitab” rédaksiyisining uyushturushi bilen ötken bu yighinda klara diyarowaning “Ghil-pal qilghan mété'or. Choqan welixanof” hem ismayiljan iminof we ordénbék mazbayéfning “Uluq choqanning karwan yoli bilen” namliq kitabliri tonushturuldi. Uninggha ottuzdin oshuq her sahe mutexessisliri, shu jümlidin jughrapiyechiler, arxé'ologlar, tarixchilar, yazghuchilar, ilmiy-tetqiqat institutlirining xadimliri, aliy oqush orunlirining oqutquchiliri, memliketning memuriy organliri we ammiwiy axbarat wasitiliri wekilliri we bashqilar qatnashti.

Melum bolushiche, ötken yili qazaqistan milliy jughrapiye jem'iyitining uyushturushi bilen bir türküm mutexessislerdin terkib tapqan guruppa Uyghur rayonining qeshqer, turpan, artush qatarliq bir nechche sheher we yézilirini sayahet qilip, ch. Welixanofning 19-esirde bésip ötken yolini tekrarlighan idi. Mezkur guruppa ezalirining ichide yazghuchi, “Ezizane qeshqer” namliq kitabning aptori i. Iminofmu boldi.

U radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: “Biz 2014-yili iyul, awghust aylirida bizning tarixiy wetinimizge barduq. Asasiy meqset qazaqning uluq alimi choqan welixanof barghan yerlerni körüsh. Qaytip kelgendin kéyin, yawro'asiya milliy uniwérsitétining proféssori o. Mazbayéf bilen rusche “Uluq choqanning karwan yoli bilen” dégen kitab yazduq. Bu kitabta méning asasiy meqsitim, birinchidin, ch. Kitabxanlarni welixanofning teqdiri bilen tonushturush, ikkinchidin, Uyghurlarning qedimiy sheherliri, medeniyiti, tarixi bilen tonushturush boldi. Bu kitabning ikki türini teyyarliduq. Biri mushu kitab. Ikkinchisi, kéler yili bu kitabning toluq nusxisi chiqish kérek. Uning aptori yalghuz men.”

Düglek üstelning riyasetchisi qazaqistan bilim we pen ministirliqi jughrapiye institutining mudiri axmétqal médé'u yighinning uyushturulush sewebini chüshendürüp, kelgen méhmanlarni ch. Welixanofning tewelluti bilen tebriklidi. Andin sözge chiqqan qazaqistan milliy penler akadémiyisining prézidénti murat zhurinof, akadémik aliye bisénowa, tarix penlirining doktori klara xafizowa, yawro'asiya milliy uniwérsitétining proféssori ordénbék mazbayéf, yazghuchi ismayiljan iminof we bashqilar ch. Welixanofning dunya ilim penige qoshqan töhpisini yuqiri bahalap, uning qaldurup ketken bay mirasining merkiziy asiya xelqlirining tarixini, medeniyitini, étnografiyisini, turmush-tirikchilikini, ular makan etken jaylarning jughrapiyilik alahidiliklirini tetqiq qilishta muhim menbe bolup, yene onlighan, yüzligen yillar xizmet qilidighanliqini tekitlidi. Mezkur yighinda ch. Welixanofning Uyghur élining eng qedimiy we bay medeniyetlik wilayetlirining biri qeshqeriyege qilghan ilmiy ékispéditsiyisi heqqide alahide söz boldi. Doklatchilar hem sözligüchiler ch. Welixanofning qisqa waqitliq hayatida hem uning tetqiqatlirida téxi yene échilmighan köpligen sirlarning barliqini, kélechek ewladlarni ene shu sirlarni échishqa terbiyileshning muhimliqini ilgiri sürdi.

I. Iminof yighinda tonushturulghan mezkur kitab heqqide yene mundaq dédi: “Bu kitabning birinchi bölümi ch. Welixanofning hayati, ikkinchi bölümi qeshqerge barghan seper heqqide. Kitabta ürümchi, turpan, toqsun, qarasher, lopnor, korla, kuchar, aqsu, artush we bashqimu sheherler toghriliq yazduq. Kéyin qazaq alimliri bilen qeshqerde bolduq. Eng aldi bilen konisherge barduq. Bu yerde 500-600 yil bolghan öyler bar iken. Elwette, héytgah meschitige barduq. Ch. Welixanofmu besh aydin köp waqit qeshqerde yashighan. U héytgah meschitining yénida turghan bolushi kérek. Biz opalgha mehmut qeshqerining mazarigha barduq. Bu kitabimizni in'gliz tiligha terjime qildi. Elwette, bu kitab yawropaghimu baridu. Arminim amérikida, kanadada yashawatqan qérindashlar bu kitabni oqusa bolatti, dep oylaymen.”

Melumki, rus jughrapiye jem'iyitining resmiy ezasi, köpligen penlerning asaschisi ch. Welixanofning her saheler boyiche yürgüzgen tetqiqatliri uning “Issiqkölge qilin'ghan sayahet kündiliki”, “Artqi ili ölkisining jughrapiyilik ochériki”, “Xitay impériyisining gherbiy rayoni we ghulja”, “Jungghar ochérikliri”, “Altisherning ehwali yaki xitay ölkisi nenluning alte sherqiy sheherliri” namliq maqaliliride öz ipadisini tapqan.

Ch. Welixanof qeshqer shehiri toghriliq bahaliq ilmiy melumatlar yiqqan yene bir ataqliq sayahetchi marko polodin kéyinki orunda turghan alim bolup, uning emgekliri rus, némis, in'gliz we firansuz tillirida yoruq körgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet