“хәлқара ана тил күни” уйғурларда қутлуқ байрам күнигә айланмақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2016.02.23
ana-til-teshwiqati-waraqche.jpg Ана тил тәшвиқати.
Social Media

Бир милләтниң ана тили шу милләтниң мәвҗутлуқиниң муһим бәлгисидур, шуниң үчүнму ана тил җанлиқ истемалдин қалғанда, башқа бир тилға ассимилятсийә болуп кетиш хәвпигә дуч келиду.

Нөвәттә хитай һөкүмитиниң дөләт тил, йезиқини омумлаштурушини һәр саһә бойичә күчәйтиши, болупму қош тил маарипи сияситини күчәйтиши билән уйғур тилиға зор бесим вә хирисларни елип кәлмәктә. Уйғур ана тили маариптин аста- аста сиқип чиқирилип, уйғур тилиниң ишлитиш бошлуқи барғанчә тараймақта, бу вәзийәттә уйғур ана тилини қоғдаш уйғурлар үчүн әң тәхирсиз мәсилигә, ана тилға көңүл бөлүш бәлки өз миллитиниң тилиға, кәлгүси тәқдиригә көңүл бөлидиған һәр бир милләт әзалириниң бурчиға айланди.

Әнә шуниң түрткисидә 16-қетимлиқ хәлқаралиқ ана тил күнидә уйғур җәмийитидә ана тилни сөйүш вә қоғдашни тема қилған түрлүк паалийәтләр җанланған болуп, бу һәқтә уйғурчә тор бекәтләрниң тарқатқан учурлиридин мисал алсақ, 2-айниң 21-күни дуня “ана тил” күни мунасивити билән корла шәһәр йеңишәһәр йезисидики мәктәпләр шу күни юқири, төвән йиллиқлар бойичә доска имласи, дәптәрдики хәт имласи вә китаб оқуш паалийәтлирини өткүзүш билән биргә, оқутқучиларниң һөсн хәт йезиш мусабиқә паалийәтлирини өткүзгән. Бу арқилиқ өзлириниң “ана-тил” ға болған чәксиз муһәббитини шәрһләп, өзлири йезип чиққан әдәбий әсәрлирини җанлиқ, һессиятлиқ, аһаңда декламатсийә қилиш, чөчәк, мәсәл, вә итотлирини орундап, бу күнни қутлуқлиди. Ахирида, доска имласи, дәптәрдики хәт имласи вә китаб оқуш паалийитидә нәтиҗигә еришкән коллектип вә шәхсләрни китаб билән мукапатлиған. Паалийәт давамида, һәрқайси мәктәпләрдики оқутқучилар “ана тил” оқутушиға йүксәк дәриҗидә әһмийәт бериш тоғрисида өзлириниң қиммәтлик тәклип, пикирлирини оттуриға қоюп өткән. Бу хилдики паалийәтләр һәр саһәләрдә түрлүк шәкил вә мәзмунларда өткүзгәнлики һәққидә учурлар көпләп тарқитилмақта. Һәтта үндидар вә микроблогларму ана тил күни мәхсус темиларни елан қилған вә топлуқларда өз ‏- ара бу байрамни қутлуқлаш учурлири қаплиған.

Һәр қандақ бир уйғурдин хәлқара ана тил күнини сорисиңиз, билидиған вә униңға әһмийәт беридиған бир омумий кәйпиятқа айлиниватқанлиқи мәлум. Үрүмчидә бир ширкәтниң қоғдиғучиси болуп ишләватқан бир яш өзи пәқәт оттура мәктәп сәвийисидә болсиму, әмма 21-февралниң хәлқара ана тил күни икәнликини вә ана тилни қоғдашни интайин муһим дәп билидиғанлиқини ейтти.

Ақсуниң мәлум наһийилик һөкүмәт ишханисида катиплиқ қиливатқан бир уйғур аял, өзиниңму 21- феврал күнини достлири билән аилә бойичә биллә өткүзүп бир ‏- биригә уйғурчә китабларни соға қилғанлиқини, һазир пүткүл уйғур җәмийитидә дуня ана тили байримини қуруқ сөз билән әмәс, бәлки әмәлий һәрикити әһмийәтлик паалийәтләр арқилиқ өткүзүш уйғур ана тилини қоғдаш вә уни тәрәққий қилдурушқа тегишлик төһпә қошушниң, уйғур тилни өзиниң ана тили дәп билидиған пүтүн уйғурлар үчүн баш тартип болмайдиған бир мәсулийәткә айлиниватқанлиқини билдүрди.

Уйғурчә тарқитиливатқан иҗтимаий алақә учур васитилири тор бәтләрдә йеқинқи күнләрдә уйғур ана тилни қоғдаш темисидики тор әдәбияти, мәдәнийәт, тарих, бәс муназирә, достлуқ көврүки, шеирийәт салони, иҗадий әсәрләр, рәсимләр, нахша вә авазлиқ әсәрләр, уйғур тилидики елипбә, луғәт елкитаблар техиму моллашти. Зияритимизни қобул қилған бу уйғур аял, һазир һәр қайси саһәләрдики уйғурларниң вә өзиниңму турмушида вә хизмәт қиливатқан даиридә, аилисидә уйғур тилини қоғдап вә омумлаштурушқа тиришчанлиқ көрситиватқанлиқини, ундидур алақә торида өзиниңму аниларниң балиларни ана тилида тәрбийиләш топлуқи қурғанлиқини сөзләп өтти вә һәр саһә кишилириниң уйғур тилини қоғдаш йолида йиллардин буянқи тиришчанлиқлар нәтиҗисидә һәр қандақ һөкүмәт һөҗҗәтлириниң қош тилда келиватқанлиқини билдүрди.

У, болупму електронлуқ учур, компютер саһәсидики уйғурлар иқтисадий мәнпәәттин көрә, уйғурларниң мәнивийитини бейитиш мәқситидә қилған халисанә әмгәклири билән, бүгүнки електронлуқ учур дәвридә уйғур тилиниң қоллинишчанлиқини кеңәйтип, униң йүксәк қиммитини намаян қиливатқан болғачқа, ана тили вә ана тил күнидин ибарәт бу катта байрамни зор аммиви асасқа игә қилди дәп қарайдиғанлиқини баян қилип өтти. У өзиму телефонда, ундидарда, вә компютерда учур йоллаштәк турмуштики аддий ишлардин башлап уйғур тилини вә уйғур йезиқини қоллинишни адәткә айландурған болуп вә бу хил кәйпият барғанчә омумлашмақта икән.

Бу аял йәнә “әң аддийси хитайлар билән хизмәт қилиш, учришиш җәрянида сан җәһәттин биз улардин көп болсақму, уйғурлар өзлүкимиздин хитайчә сөзләшни таллаймиз. Дөлитимиз қош тилни омумлаштурушни оттуриға қойғаникән, биз улардин хитайчә өгинип, хитайчә сөзләпла қалмай, уларға уйғурчә өгәтсәкму болиду, уйғурлар көп йәрдә уларму уйғурчә сөзлисун” дәп оттуриға қойди.

Бд торида көрситилишичә дуняда аҗиз һаләттә туруватқан миллий тиллар, күчлүк тилларниң “йәршарилишиш” вә “интернет” ниң күчлүк зәрбисигә дуч кәлмәктә, һазир дуняда 7000 хилдин артуқ тил бар болуп, б д т әмәлдари симисниң тәкитлишичә, дунядики йеримдин артуқ тиллар йоқилип кетиш гирдабиға берип қалған, һәр икки һәптидә бир хил тил йоқалмақта икән. Әгәр вақтида әмәлий һәрикәт вә зор мәбләғ билән тәдбир қолланмиғанда, йәнә нәччә йүз йилдин кейин йәр шарида пәқәт бир нәччә йүз хил тилла мәвҗут болуп қалидикән.

Җүмлидин хитайму көп милләт, көп хил тиллар мәвҗут дөләт болуп, хитайдин башқа йәнә 55 милләт бар болуп, уларниң нопуси омуми нопусниң %8.5 Ни игиләйду. Хитай милләтләр тил, йезиқ җәмийитиниң пәхри рәиси сун хуңкәй профессорниң тонуштурушичә, хитайда бәзи аз санлиқ милләтләрниң тили йоқилиш гирдабиға берип қалмақта.
Уйғур дияриниң ичи вә сиртидики, уйғур тилини өзиниң ана тили дәп билгән барлиқ уйғурлар уйғур ана тилини үнүмлүк қоғдаш, яш әвладларға ана тил тәрбийиси елип бериш қатарлиқ негизлик мәсилиләрдә тохтимай издәнмәктә вә имканийәтлириниң яр беришичә һәрикәт қилип кәлмәктә. Хәлқара ана тил күниниң уйғурлар арисида күчлүк аммиви асасқа игә бир байрам болуп шәкиллиниши дәл буниң бир ипадисидур.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.