“Xelq'ara ana til küni” Uyghurlarda qutluq bayram künige aylanmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2016.02.23
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
ana-til-teshwiqati-waraqche.jpg Ana til teshwiqati.
Social Media

Bir milletning ana tili shu milletning mewjutluqining muhim belgisidur, shuning üchünmu ana til janliq istémaldin qalghanda, bashqa bir tilgha assimilyatsiye bolup kétish xewpige duch kélidu.

Nöwette xitay hökümitining dölet til, yéziqini omumlashturushini her sahe boyiche kücheytishi, bolupmu qosh til ma'aripi siyasitini kücheytishi bilen Uyghur tiligha zor bésim we xirislarni élip kelmekte. Uyghur ana tili ma'ariptin asta- asta siqip chiqirilip, Uyghur tilining ishlitish boshluqi barghanche taraymaqta, bu weziyette Uyghur ana tilini qoghdash Uyghurlar üchün eng texirsiz mesilige, ana tilgha köngül bölüsh belki öz millitining tiligha, kelgüsi teqdirige köngül bölidighan her bir millet ezalirining burchigha aylandi.

Ene shuning türtkiside 16-qétimliq xelq'araliq ana til künide Uyghur jem'iyitide ana tilni söyüsh we qoghdashni téma qilghan türlük pa'aliyetler janlan'ghan bolup, bu heqte Uyghurche tor béketlerning tarqatqan uchurliridin misal alsaq, 2-ayning 21-küni dunya “Ana til” küni munasiwiti bilen korla sheher yéngisheher yézisidiki mektepler shu küni yuqiri, töwen yilliqlar boyiche doska imlasi, depterdiki xet imlasi we kitab oqush pa'aliyetlirini ötküzüsh bilen birge, oqutquchilarning hösn xet yézish musabiqe pa'aliyetlirini ötküzgen. Bu arqiliq özlirining “Ana-til” gha bolghan cheksiz muhebbitini sherhlep, özliri yézip chiqqan edebiy eserlirini janliq, héssiyatliq, ahangda déklamatsiye qilish, chöchek, mesel, we itotlirini orundap, bu künni qutluqlidi. Axirida, doska imlasi, depterdiki xet imlasi we kitab oqush pa'aliyitide netijige érishken kolléktip we shexslerni kitab bilen mukapatlighan. Pa'aliyet dawamida, herqaysi mekteplerdiki oqutquchilar “Ana til” oqutushigha yüksek derijide ehmiyet bérish toghrisida özlirining qimmetlik teklip, pikirlirini otturigha qoyup ötken. Bu xildiki pa'aliyetler her sahelerde türlük shekil we mezmunlarda ötküzgenliki heqqide uchurlar köplep tarqitilmaqta. Hetta ündidar we mikrobloglarmu ana til küni mexsus témilarni élan qilghan we topluqlarda öz ‏- ara bu bayramni qutluqlash uchurliri qaplighan.

Her qandaq bir Uyghurdin xelq'ara ana til künini sorisingiz, bilidighan we uninggha ehmiyet béridighan bir omumiy keypiyatqa ayliniwatqanliqi melum. Ürümchide bir shirketning qoghdighuchisi bolup ishlewatqan bir yash özi peqet ottura mektep sewiyiside bolsimu, emma 21-féwralning xelq'ara ana til küni ikenlikini we ana tilni qoghdashni intayin muhim dep bilidighanliqini éytti.

Aqsuning melum nahiyilik hökümet ishxanisida katipliq qiliwatqan bir Uyghur ayal, öziningmu 21- féwral künini dostliri bilen a'ile boyiche bille ötküzüp bir ‏- birige Uyghurche kitablarni sogha qilghanliqini, hazir pütkül Uyghur jem'iyitide dunya ana tili bayrimini quruq söz bilen emes, belki emeliy herikiti ehmiyetlik pa'aliyetler arqiliq ötküzüsh Uyghur ana tilini qoghdash we uni tereqqiy qildurushqa tégishlik töhpe qoshushning, Uyghur tilni özining ana tili dep bilidighan pütün Uyghurlar üchün bash tartip bolmaydighan bir mes'uliyetke ayliniwatqanliqini bildürdi.

Uyghurche tarqitiliwatqan ijtima'iy alaqe uchur wasitiliri tor betlerde yéqinqi künlerde Uyghur ana tilni qoghdash témisidiki tor edebiyati, medeniyet, tarix, bes munazire, dostluq köwrüki, shé'iriyet saloni, ijadiy eserler, resimler, naxsha we awazliq eserler, Uyghur tilidiki élipbe, lughet élkitablar téximu mollashti. Ziyaritimizni qobul qilghan bu Uyghur ayal, hazir her qaysi sahelerdiki Uyghurlarning we öziningmu turmushida we xizmet qiliwatqan da'iride, a'iliside Uyghur tilini qoghdap we omumlashturushqa tirishchanliq körsitiwatqanliqini, undidur alaqe torida öziningmu anilarning balilarni ana tilida terbiyilesh topluqi qurghanliqini sözlep ötti we her sahe kishilirining Uyghur tilini qoghdash yolida yillardin buyanqi tirishchanliqlar netijiside her qandaq hökümet höjjetlirining qosh tilda kéliwatqanliqini bildürdi.

U, bolupmu éléktronluq uchur, kompyutér sahesidiki Uyghurlar iqtisadiy menpe'ettin köre, Uyghurlarning meniwiyitini béyitish meqsitide qilghan xalisane emgekliri bilen, bügünki éléktronluq uchur dewride Uyghur tilining qollinishchanliqini kéngeytip, uning yüksek qimmitini namayan qiliwatqan bolghachqa, ana tili we ana til künidin ibaret bu katta bayramni zor ammiwi asasqa ige qildi dep qaraydighanliqini bayan qilip ötti. U özimu téléfonda, undidarda, we kompyutérda uchur yollashtek turmushtiki addiy ishlardin bashlap Uyghur tilini we Uyghur yéziqini qollinishni adetke aylandurghan bolup we bu xil keypiyat barghanche omumlashmaqta iken.

Bu ayal yene “Eng addiysi xitaylar bilen xizmet qilish, uchrishish jeryanida san jehettin biz ulardin köp bolsaqmu, Uyghurlar özlükimizdin xitayche sözleshni tallaymiz. Dölitimiz qosh tilni omumlashturushni otturigha qoyghaniken, biz ulardin xitayche öginip, xitayche sözlepla qalmay, ulargha Uyghurche ögetsekmu bolidu, Uyghurlar köp yerde ularmu Uyghurche sözlisun” dep otturigha qoydi.

Bd torida körsitilishiche dunyada ajiz halette turuwatqan milliy tillar, küchlük tillarning “Yersharilishish” we “Intérnét” ning küchlük zerbisige duch kelmekte, hazir dunyada 7000 xildin artuq til bar bolup, b d t emeldari simisning tekitlishiche, dunyadiki yérimdin artuq tillar yoqilip kétish girdabigha bérip qalghan, her ikki heptide bir xil til yoqalmaqta iken. Eger waqtida emeliy heriket we zor meblegh bilen tedbir qollanmighanda, yene nechche yüz yildin kéyin yer sharida peqet bir nechche yüz xil tilla mewjut bolup qalidiken.

Jümlidin xitaymu köp millet, köp xil tillar mewjut dölet bolup, xitaydin bashqa yene 55 millet bar bolup, ularning nopusi omumi nopusning %8.5 Ni igileydu. Xitay milletler til, yéziq jem'iyitining pexri re'isi sun xungkey proféssorning tonushturushiche, xitayda bezi az sanliq milletlerning tili yoqilish girdabigha bérip qalmaqta.
Uyghur diyarining ichi we sirtidiki, Uyghur tilini özining ana tili dep bilgen barliq Uyghurlar Uyghur ana tilini ünümlük qoghdash, yash ewladlargha ana til terbiyisi élip bérish qatarliq négizlik mesililerde toxtimay izdenmekte we imkaniyetlirining yar bérishiche heriket qilip kelmekte. Xelq'ara ana til künining Uyghurlar arisida küchlük ammiwi asasqa ige bir bayram bolup shekillinishi del buning bir ipadisidur.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.