Chet'el tarixshunaslirining Uyghurlar tarixi heqqidiki bayanliri (1)

Muxbirimiz eziz
2017-07-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur tarixi boyiche izdiniwatqan yash alimlardin dawid brophy we ondrej klimesning yéqinda neshrdin chiqqan eserliri.
Uyghur tarixi boyiche izdiniwatqan yash alimlardin dawid brophy we ondrej klimesning yéqinda neshrdin chiqqan eserliri.
Photo: RFA

"1930-Yillar Uyghur tarixidiki pewqul'adde dewr idi!"

Pütün dunya démokratiye we tereqqiyatqa yüz tutuwatqan bir mezgilde Uyghurlar diyarida barghanséri küchiyip méngiwatqan idé'ologiye jehettiki siyasiy basturushlar hemde ayighi chiqmas teshwiqat pa'aliyetliri ijtima'iy ang katégoriyesige mensup mezmunlarning, xitayning Uyghurlargha qaratqan qattiq qolluq hökümranliqida neqeder muhim orun tutuwatqanliqini yene bir qétim körsetmekte. Uyghurlarning yéqinqi zaman tarixida bu xildiki idé'ologiyige mensup ehwallarning öz waqtidiki Uyghur jem'iyitige qandaq tesirlerni körsetkenliki heqqide, biz Uyghur tarixi saheside yétiliwatqan yash tarixshunaslardin déywid brofiy we öndériy klimisni söhbetke teklip qilduq.


20-Esirning bashliri Uyghurlar diyarining siyasiy muhiti boran-chapqun'gha tolghan bir mezgilni bashtin kechürdi. Tarixshunaslarning bu heqtiki bayanliri mundaq bir ghayet zor teswirni namayan qilidu: tarim wadisining gherbidiki rusiye impériyisi bolshéwikler teshkilligen 1917-yilidiki "Öktebir inqilabi" da aghdurulghan bolsa, sherqtiki menching xanidanliqi buningdin ilgirirek, yeni 1911-yili xitay tarixida dewr bölgüch qimmetke ige bolghan shinxey inqilabining xitay milletchiliki bilen yughurulup ketken hujumida halak bolghan idi. Uyghurlar diyari üchün ümid yultuzi bolup turuwatqan osman impériyisi bolsa 1922-yili aghdurulup, ornigha türkiye jumhuriyiti tiklendi. Bu zor weqeler jughrapiyilik jaylishishta ularning otturisigha toghra kélidighan Uyghurlar diyarigha oxshash bolmighan derijide öz tesirini körsetti hemde rayondiki bezi tarixiy hadisilerning kéyinki tereqqiyatigha singiship ketti.

Bu heqtiki söhbitimizge ishtirak qilghan yash tarixshunas, chéx jumhuriyetlik penler akadémiyisining tetqiqatchisi doktor ondréy klimés bir qisim Uyghur tordashlargha özining "Ötkür" dégen Uyghurche ismi hemde rawan Uyghurchisi bilen tonushluq bolghan yash alimlarning biri. U özining Uyghur tarixigha da'ir eserliri bilen birge yene, türmidiki Uyghur yazghuchi nurmuhemmet yasinning "Yawa kepter" namliq hékayisini chéx tiligha terjime qilip, chéx oqurmenlirige Uyghurlar heqqide belgilik chüshenche bérip kelgen idi. 

U özining tetqiqat emeliyitige birleshtürgen halda, rawan Uyghur tilida 20-esirning bashliridiki tarixiy basquchning pütün dunya miqyasida bir zor özgirish dewri bolghanliqini, buning Uyghurlar tarixidimu bir muhim dewr hésablinidighanliqini tekitlidi.

Doktor ondréyning pikriche, eyni waqitta yeni 1920-yillarning aldi-keynide Uyghurlar diyari köp tereplime bolghan idé'ologiye dolqunlirining tewritishige duch kelgen. Buning bezisi sherqtin kelgen bolsa, yene bezisi gherbtin kelgen. Emma, ularning héchqaysisi yétekchi orundiki bayraqdar idiyige aylinalmighan. 

Bu heqtiki mesililer heqqidiki söhbitimizge qatnashqan doktor déywid brofiy 2011-yili xarward uniwérsitétidin Uyghur tarixi boyiche doktorluq unwani alghan bolup, hazir awstraliyediki sidnéy uniwérsitétida oqutquchi bolup ishlewatidu. U özining 2016-yili neshr qilin'ghan "Uyghur milliti" namliq zor hejimlik kitabida mexsus Uyghur tarixining mushu pewqul'adde tarixiy basquchi heqqide toxtalghan. Déywidning qarishiche, mushu mezgilde otturigha chiqqan bir zor tarixiy hadise "Uyghur" dégen tarixiy namning eslige kélishi hemde shu waqitlargha qeder "Chentu", "Qeshqerlik" dégendek namlarda atilip kéliwatqan xelqning yéngiwashtin "Uyghur" dep atilishqa bashlighanliqi bolghan.

Déywidning qarishiche, 1930-yillargha qeder Uyghurlar diyarining jughrapiyilik shara'iti tüpeylidin yenila köp qisim kishiler seper qilish asanraq dep qarighan rusiye tewesige bérishni talliwalghan. Emma, menbelerde bu heqtiki uchurlarning köp bolmasliqi tüpeylidin shu waqitlarda rusiye terepke barghan Uyghurlar, jümlidin abduxaliq Uyghurdek Uyghur ziyaliylirining tepsiliy pa'aliyetliri hazirghiche qarangghu halette turmaqta. 

Mana mushundaq murekkep bir tarixiy muhit ichide, Uyghur ziyaliyliri shu waqittiki "Jeditchilik", yeni "Yéngiche ma'arip" herikitini özlirining her tereplime ehwaligha eng muwapiq kélidighan usul, dep qarashqa bashlidi hemde buninggha mas bezi yéngiliqlar otturigha chiqishqa bashlidi.

Toluq bet