Ағзаки тарихчилиқ әнәниси вә уйғур хәлқ тарихий қошақлири

Ихтиярий мухбиримиз қутлан
2013-06-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
2009-Йили шинҗаң университети нәшрияти нәшир қилған «уйғур хәлқ тарихий қошақлири қамуси» намлиқ китабниң ич муқависи
2009-Йили шинҗаң университети нәшрияти нәшир қилған «уйғур хәлқ тарихий қошақлири қамуси» намлиқ китабниң ич муқависи
RFA/Qutlan

Алимҗан инайәт әпәнди билән уйғур хәлқ әдәбияти вә мәдәнийити һәққидә сөһбәт

Соал - 1: һөрмәтлик алимҗан инайәт, сиз узақтин буян түрк дуняси, болупму уйғур хәлқ әдәбияти вә мәдәнийити һәққидә илмий тәтқиқатлар билән шоғуллинип кәлдиңиз. Сизгиму мәлум, уйғурлар ағзаки әдәбиятниң тарихий қошақлар жанери бойичә наһайити мол вә гүзәл болған ағзаки тарихчилиқ әнәнисини яратқан. Сиз бу саһәдики бир мутәхәссис болуш сүпитиңиз билән ағзаки тарихчилиқ әнәниси вә уйғур хәлқ тарихий қошақлири һәққидә чүшәнчә берип өтсиңиз?

Җаваб: уйғур тарихий қошақлири уйғур хәлқ қошқалири ичидики наһайити муһим тәркибий қисим. Уйғур тарихий қошақлири уйғур ағзаки тарихчилиқ әнәнисиниң мәһсули. Ағзаки тарихчилиқ әнәниси дегәндә хәлқниң тарихта йүз бәргән вәқәләр вә тарихий шәхсләрниң иш - паалийәтлирини қошақчилиқтин ибарәт ағзаки сәнәт билән ипадилишини көрситиду. Мушу мәнидин ейтқанда, тарихий қошақлар тарихта йүз бәргән, әмма язма хатиригә елинмиған вәқә - һадисиләрни ағзаки қошақчилиқ йоли билән кейинкиләргә йәткүзүп бәргән бәдий характерлиқ һөҗҗәт һесаблиниду.

Соал - 2: йеқинда шинҗаң университети нәшрияти тәрипидин учқунҗан өмәр нәширгә тәйярлиған «уйғур хәлқ тарихий қошақлири қамуси» нәширдин чиқип вәтән ичи вә сиртидики оқурмәнләр билән йүз көрүшти. Бу қамусқа җәмләнгән тарихий қошақларниң мәзмун даириси һәққидә мәлумат бәргән болсиңиз?

Җаваб: бу қамус уйғур хәлқ әдәбияти нуқтисидинла әмәс, бәлки йәнә уйғур тарихи тәтқиқати нуқтисидинму наһайити муһим әһмийәткә игә. Қамусниң һәҗими вә мәзмун даириси наһайити кәң болуп, уйғур тарихий қошқалириниң һәммә саһәлиридики үлгиләр киргүзүлгән. Пүткүл қамусқа киргүзүлгән қошақлар заман вә мәзмун етибари билән қәдимки замандики тарихий қошақлар, йеқинқи замандики тарихий вәқәләр тоғрисидики қошақлар, йеқинқи заманда өткән тарихий шәхләр тоғрисидики қошақлар вә хас қошақлар дегән төт чоң қисимға айрилған.

Соал - 3: қамусниң биринчи бөлүми қәдимки дәврдики тарихий қошақларға беғишланған икән. Сиз мәзкур қамусниң биринчи бөлүми, йәни қәдимки уйғур тарихий қошақлири һәққидә немиләрни тәкитлимәкчисиз?

Җаваб: қамусниң биринчи бөлүми қәдимки дәврдики тарихий қошақларға беғишланған болуп, заман тәртипи бойичә қәдимки вәқә - һадисиләр һәққидики қошақлар, қәдимки милләт - қовмлар һәққидики қошақлар, қочо ханлиқи дәврдики қошақлар, қараханилар дәвридики қошақлар, йәркән ханлиқи дәвридики қошақлар дәп бәш түркүмгә айрилған. Бу қошақларниң бәзилири түрлүк тиллардики язма мәнбәләрдин, бәзилири хәлқ еғиз әдәбиятидики мәнбәләрдин топланған. Униңда умай, оғузхан, афрасияб, бәгқули, султан сатуқ буғрахан, фараби, мәһмуд қәшқәри, йүсүп хас һаҗиб, әлишир навайи, сәидхан, абдурәшидхан, аманнисахан қатарлиқ шәхсләргә даир шеир - қошақлар киргүзүлгән.

Соал - 4: сизгиму мәлум, хәлқ әдәбиятимизда уйғурларниң йеқинқи замандин буянқи тарихий вә иҗтимаий реаллиқи қошақчилиқ яки дастанчилиқ йоли билән йорутулған. Шуңа уйғур тарихий қошақлири ичидә йеқинқи замандики тарихий вәқәләр вә тарихий шәхсләр һәққидики қошақлар зор салмақни игәлләйду. Сиз мәзкур қамусниң бу һәқтики бирқанчә бөлүмлири һәққидә тохтилип өткән болсиңиз?

Җаваб: қамусниң бу бөлимидә асаслиқи йеқинқи заман тарихимиздики чоң вәқә - һадисиләргә беғишланған қошақлар билән тарихий шәхсләргә беғишланған қошақлар муһим орун тутиду. Униңда тарихий вәқәләрдин баяндай уруши, көч - көч вәқәлири, торпақлар йеғилиқи, қушқач йеғилиқи қатарлиқ муһим тарихий вәқә - һадисиләр билән бир қатарда нузугум, бәдөләт, садир палван, төмүр хәлпә, хоҗанияз һаҗи, абдуқадир дамоллам қатарлиқи йеқинқи заман тарихимиздики 55 муһим шәхс һәққидики қошақлар топланған. Ундин башқа, яң зеңшин, ма тититәй, җин шурен, шең шисәй, ма җоңйиң қатарлиқ хитай - туңган милитаристлириниң мустәбит һөкүмранлиқи һәққидики қошақларму учрайду.

Соал - 5: ахирида сорайдиғиним шуки, уйғур хәлқиниң ағзаки тарихчилиқ әнәнисидики тарихий туйғуни қандақ чүшиниш керәк. Уйғур тарихий қошақлириниң уйғур тарихини билиш вә тәтқиқ қилишта қандақ әһмийити бар?

Җаваб: тарихий қошақларда тәсвирләңән мәзмунларниң һәммиси тарихта һәқиқий йүз бәргән вәқәләргә бағлиниду. Әмма хәлқ, йәни тарихий қошақларни яратқучи кәң коллектип тарихни тарихчиларниң мәйдани вә идийисидә туруп қураштурмайду, бәлки өзлириниң собейктип чүшәнчиси вә коллектип қиммәт қариши бойичә тәсвирләйду. Шуңа өз бешидин көчүргән тарихий вәқәләр һәмдә миллий қәһриманларниң паҗиәсигә нисбәтән авам хәлқниң сәмимийити, һәссидашлиқи вә муһәббити ипадиләңән болиду. Дүшмәнгә, қара күчләргә нисбәтән нәприти толуп ташиду. Йәнә бир тәрәптин тарихий қошақларда ипадиләңән хәлқниң коллектип ирадиси вә идийиси асанлиқчә өзгәрмәйду. Шуңа тарихий қошақлар уйғур хәлқиниң тарихий сәргүзәштилирини тәтқиқ қилишта муһим мәнбә болалайду.

Толуқ бәт