Aghzaki tarixchiliq en'enisi we Uyghur xelq tarixiy qoshaqliri

Ixtiyariy muxbirimiz qutlan
2013-06-21
Élxet
Pikir
Share
Print
2009-Yili shinjang uniwérsitéti neshriyati neshir qilghan "Uyghur xelq tarixiy qoshaqliri qamusi" namliq kitabning ich muqawisi
2009-Yili shinjang uniwérsitéti neshriyati neshir qilghan "Uyghur xelq tarixiy qoshaqliri qamusi" namliq kitabning ich muqawisi
RFA/Qutlan

Alimjan inayet ependi bilen Uyghur xelq edebiyati we medeniyiti heqqide söhbet

So'al - 1: hörmetlik alimjan inayet, siz uzaqtin buyan türk dunyasi, bolupmu Uyghur xelq edebiyati we medeniyiti heqqide ilmiy tetqiqatlar bilen shoghullinip keldingiz. Sizgimu melum, Uyghurlar aghzaki edebiyatning tarixiy qoshaqlar zhanéri boyiche nahayiti mol we güzel bolghan aghzaki tarixchiliq en'enisini yaratqan. Siz bu sahediki bir mutexessis bolush süpitingiz bilen aghzaki tarixchiliq en'enisi we Uyghur xelq tarixiy qoshaqliri heqqide chüshenche bérip ötsingiz?

Jawab: Uyghur tarixiy qoshaqliri Uyghur xelq qoshqaliri ichidiki nahayiti muhim terkibiy qisim. Uyghur tarixiy qoshaqliri Uyghur aghzaki tarixchiliq en'enisining mehsuli. Aghzaki tarixchiliq en'enisi dégende xelqning tarixta yüz bergen weqeler we tarixiy shexslerning ish - pa'aliyetlirini qoshaqchiliqtin ibaret aghzaki sen'et bilen ipadilishini körsitidu. Mushu menidin éytqanda, tarixiy qoshaqlar tarixta yüz bergen, emma yazma xatirige élinmighan weqe - hadisilerni aghzaki qoshaqchiliq yoli bilen kéyinkilerge yetküzüp bergen bed'iy xaraktérliq höjjet hésablinidu.

So'al - 2: yéqinda shinjang uniwérsitéti neshriyati teripidin uchqunjan ömer neshirge teyyarlighan "Uyghur xelq tarixiy qoshaqliri qamusi" neshirdin chiqip weten ichi we sirtidiki oqurmenler bilen yüz körüshti. Bu qamusqa jemlen'gen tarixiy qoshaqlarning mezmun da'irisi heqqide melumat bergen bolsingiz?

Jawab: bu qamus Uyghur xelq edebiyati nuqtisidinla emes, belki yene Uyghur tarixi tetqiqati nuqtisidinmu nahayiti muhim ehmiyetke ige. Qamusning hejimi we mezmun da'irisi nahayiti keng bolup, Uyghur tarixiy qoshqalirining hemme saheliridiki ülgiler kirgüzülgen. Pütkül qamusqa kirgüzülgen qoshaqlar zaman we mezmun étibari bilen qedimki zamandiki tarixiy qoshaqlar, yéqinqi zamandiki tarixiy weqeler toghrisidiki qoshaqlar, yéqinqi zamanda ötken tarixiy shexler toghrisidiki qoshaqlar we xas qoshaqlar dégen töt chong qisimgha ayrilghan.

So'al - 3: qamusning birinchi bölümi qedimki dewrdiki tarixiy qoshaqlargha béghishlan'ghan iken. Siz mezkur qamusning birinchi bölümi, yeni qedimki Uyghur tarixiy qoshaqliri heqqide némilerni tekitlimekchisiz?

Jawab: qamusning birinchi bölümi qedimki dewrdiki tarixiy qoshaqlargha béghishlan'ghan bolup, zaman tertipi boyiche qedimki weqe - hadisiler heqqidiki qoshaqlar, qedimki millet - qowmlar heqqidiki qoshaqlar, qocho xanliqi dewrdiki qoshaqlar, qaraxanilar dewridiki qoshaqlar, yerken xanliqi dewridiki qoshaqlar dep besh türkümge ayrilghan. Bu qoshaqlarning beziliri türlük tillardiki yazma menbelerdin, beziliri xelq éghiz edebiyatidiki menbelerdin toplan'ghan. Uningda umay, oghuzxan, afrasiyab, begquli, sultan satuq bughraxan, farabi, mehmud qeshqeri, yüsüp xas hajib, elishir nawayi, se'idxan, abdureshidxan, amannisaxan qatarliq shexslerge da'ir shé'ir - qoshaqlar kirgüzülgen.

So'al - 4: sizgimu melum, xelq edebiyatimizda Uyghurlarning yéqinqi zamandin buyanqi tarixiy we ijtima'iy ré'alliqi qoshaqchiliq yaki dastanchiliq yoli bilen yorutulghan. Shunga Uyghur tarixiy qoshaqliri ichide yéqinqi zamandiki tarixiy weqeler we tarixiy shexsler heqqidiki qoshaqlar zor salmaqni igelleydu. Siz mezkur qamusning bu heqtiki birqanche bölümliri heqqide toxtilip ötken bolsingiz?

Jawab: qamusning bu bölimide asasliqi yéqinqi zaman tariximizdiki chong weqe - hadisilerge béghishlan'ghan qoshaqlar bilen tarixiy shexslerge béghishlan'ghan qoshaqlar muhim orun tutidu. Uningda tarixiy weqelerdin bayanday urushi, köch - köch weqeliri, torpaqlar yéghiliqi, qushqach yéghiliqi qatarliq muhim tarixiy weqe - hadisiler bilen bir qatarda nuzugum, bedölet, sadir palwan, tömür xelpe, xojaniyaz haji, abduqadir damollam qatarliqi yéqinqi zaman tariximizdiki 55 muhim shexs heqqidiki qoshaqlar toplan'ghan. Undin bashqa, yang zéngshin, ma tititey, jin shurén, shéng shisey, ma jongying qatarliq xitay - tunggan militaristlirining mustebit hökümranliqi heqqidiki qoshaqlarmu uchraydu.

So'al - 5: axirida soraydighinim shuki, Uyghur xelqining aghzaki tarixchiliq en'enisidiki tarixiy tuyghuni qandaq chüshinish kérek. Uyghur tarixiy qoshaqlirining Uyghur tarixini bilish we tetqiq qilishta qandaq ehmiyiti bar?

Jawab: tarixiy qoshaqlarda teswirlengen mezmunlarning hemmisi tarixta heqiqiy yüz bergen weqelerge baghlinidu. Emma xelq, yeni tarixiy qoshaqlarni yaratquchi keng kolléktip tarixni tarixchilarning meydani we idiyiside turup qurashturmaydu, belki özlirining sobéyktip chüshenchisi we kolléktip qimmet qarishi boyiche teswirleydu. Shunga öz béshidin köchürgen tarixiy weqeler hemde milliy qehrimanlarning paji'esige nisbeten awam xelqning semimiyiti, hessidashliqi we muhebbiti ipadilengen bolidu. Düshmen'ge, qara küchlerge nisbeten nepriti tolup tashidu. Yene bir tereptin tarixiy qoshaqlarda ipadilengen xelqning kolléktip iradisi we idiyisi asanliqche özgermeydu. Shunga tarixiy qoshaqlar Uyghur xelqining tarixiy sergüzeshtilirini tetqiq qilishta muhim menbe bolalaydu.

Toluq bet