Gherb dunyasidiki Uyghurlar (9B)

Muxbirimiz qutlan
2016-10-13
Share
ana-til-istanbul.jpg Istanbulda échilghan ana til yeslisidiki bir sinip oqughuchiliri. 2013-Yili féwral, türkiye.
RFA/Arslan

Ikkinchi qisim: muhajirettiki Uyghurlarda ana til we kimlik

Kéyinki ewladlarning ana til mesilisi shek-shübhisizki, muhajirettiki Uyghur serxillirini eng zor derijide oylanduruwatqan we bu jehette emeliy tirishchanliq körsitishke ündewatqan ré'al mesililerning biri bolmaqta.

Bash shtabi istanbuldiki sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyitining mes'ulliridin diniy ölima abdulhekimxan mexsum bu heqte pikir bayan qilip, türkiyediki Uyghur jama'itining öz perzentlirining ana til mesiliside bash tartip bolmaydighan milliy mes'uliyetni hés qilishqa bashlighanliqini tilgha alidu.

U yene türkiyediki Uyghur teshkilatlirining ana til oqutushi jehette burundin tartip köp tirishchanliq körsitip kelgen bolsimu, emma buning yéterlik emeslikini, pütün dunyadiki Uyghur jama'itining öz perzentlirining ana tilini saqlap qélishi üchün "Uyghurche olimpiyad" shekillendürüshning zörürlükini alahide tekitleydu.

Qeyseridiki Uyghurlar ötken esirning 60-yilliridin buyan öz aldigha mehelle shekillendürüp, küchlük jama'etchilik hasil qilghan, Uyghur ana tili we milliy örp-adetlirini eng yaxshi shekilde saqlap kelgen bolsimu, lékin yéqinqi onnechche yildin buyan bu yerdiki Uyghur jama'itining ijtima'iy qurulmisida yüz bergen özgirishler Uyghur serxillirini oylandurmaqtiken. Bash shtabi qeyseridiki sherqiy türkistan medeniyet we hemkarliq jem'iyiti ayallar bölümining mudiri rabiye ilktürk xanim bu jehette endishe qiliwatqan Uyghur pa'aliyetchilirining biri. U noqul a'ilidiki terbiyining Uyghur ana tilini saqlash we dawamlashturushta yetmeydighanliqini, belki ana til mektipi échishning intayin zörürlükini tekitleydu.

Ewlad perqi we ewladlar ara qimmet qarashtiki özgirishler yawropa elliridiki Uyghur jama'etliride körülüwatqan eng roshen ijtima'iy mesililerning biri. Bu heqte pikir bayan qilghan gérmaniyening myunxén shehiride olturushluq gülnar xanim, ikkinchi ewlad Uyghur yashlirining ijtima'iy turmushida körülüwatqan ré'al mesililer her bir Uyghur ata-ana bilen Uyghur teshkilatlirining diqqet merkizide bolushi kérek, dep hésablaydu.

Gülnar xanim yene yawropada chong bolghan ikkinchi ewlad Uyghur yashliri bilen ularning ata-aniliri otturisida jiddiy rewishte ewlad perqi körülüwatqanliqini, ewladlar ara qimmet qarashtiki özgirishlerning ata-anilarning wetendin élip kelgen en'eniwi qimmet ölchemlirige riqabet élan qiliwatqanliqini alahide tekitleydu.

Xurshide xanim - shiwétsiyediki Uyghurlarning jama'etlik ishlirida eng aktip pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur ayallirining biri. U ösmürlük chaghlirida, yeni 1960-yillarning bashlirida ata-anisigha egiship weten tupriqidin sabiq sowétlar ittipaqigha köchüp chiqqan. 1990-Yillarning axirlirida qazaqistandin yawropagha köchken Uyghur muhajirlar dolqunida shiwétsiyege kélip olturaqlashqan. U özining ikkinchi qétim chet'elge hijret qilishidiki eng muhim sewebning del perzentlirining kélechiki üchün bolghanliqini tekitleydu.

Öz dewride qazaqistan penler akadémiyisi qarmiqidiki Uyghurshunasliq institutining ilmiy xadimi bolup xizmet qilghan xurshide xanim shiwétsiyege yerleshkendin kéyinmu öz xelqi üchün, téximu muhimi muhajirettiki Uyghur ayalliri we baliliri üchün tirishchanliq körsitip kelgenlikini ilgiri süridu.

Gollandiyediki Uyghur ziyaliyliridin abduréhimjan özining gollandiyediki onnechche yilliq hayati jeryanida jama'et hayatining muhajirettiki Uyghurlar üchün kem bolsa bolmaydighan bir sehne ikenlikini tekitleydu. Uning qarishiche, jama'etchilik yaki özi mensup bolghan milliy toplumgha uyushup yashash muhajirettiki hayatta meyli ana tilni saqlash teqezzasida bolsun yaki öz kimlikini yoqitip qoymasliq éhtiyajida bolsun sel qarashqa bolmaydighan bir tallash iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.