Stalin qurghan gulag lagéri we uninggha tutulghan orta asiya mehbusliri

Ixtiyariy muxbirimiz qutlan
2013-03-22
Share
ottura-asiya-uyghur-gulag-305.png Perghane qanilini qéziwatqan orta asiyadiki gulag tutqunliri (menbe: Anne Applebaum, Gulag: a history, Penguin books, 2003; qutlan fotosi)
RFA/Qutlan

1991-Yili sabiq sowétlar ittipaqi yimirilgendin kéyin ashkara bolghan melumatlardin qarighanda, stalinning gulag lagérlirida orta asiya jumhuriyetliridinmu minglighan bigunah kishilerning qamilip hayatidin ayrilghanliqi ashkara bolmaqta. Bularning ichide xéli köp sanda Uyghur tutqunlarningmu bolghanliqi ilgiri sürülmekte.

Stalin hökümranlidiki sowétler ittipaqida "Gulag" nami bilen atalghan mejburiy emgek lagérliri qurulghan bolup milyunlighan bigunah insanlarning bu yerlerge qamalghanliqi hemde hayatidin ayrilghanliqi melum. 1991 - Yili sabiq sowétler ittipaqi yimirilgendin kéyin ashkara bolghan melumatlardin qarighanda, stalinning gulag lagérlirida orta asiya jumhuriyetliridinmu minglighan bigunah kishilerning qamilip hayatidin ayrilghanliqi ashkara bolmaqta. Bularning ichide xéli köp sanda Uyghur tutqunlarningmu bolghanliqi ilgiri sürülmekte.

Natsistlar hökümranliqidiki gérmaniyede 1930 - we 1940 - yillarda milyunlighan yehudiylarning tutqun qilinip yighiwélish lagérlirida éghir emgekke sélin'ghanliqi hemde öltürülgenliki ikkinchi dunya urushidin kéyin pütün dunyagha ashkarilan'ghan. Emma sowét ittipaqida qizil térrorluqning qurbani bolghan san - sanaqsiz gulag mehbusliri heqqide hazirghiche yéterlik melumatlar élan qilin'ghini yoq. Undaqta, stalin gulag lagérlirini néme sewebtin qurghan, gulag lagérlirining ich yüzige némiler yoshurun'ghan, orta asiyadiki qérindash xelqler bilen bir qatarda gulag lagérlirigha tutulghan Uyghur mehbuslirining teqdiri qandaq bolghan?

Hazir shiwétsiyede yashawatqan péshqedem ziyaliylardin faruq sadiq aka öz hayatining bir qismini ene ashu sowét tüzümi astida ötküzgen Uyghurlarning biridur. U bu heqte ziyaritimizni qobul qilip sabiq sowétler ittipaqi dewridiki gulag lagérliri heqqide radi'o anglighuchilargha chüshenche berdi.

1929 - Yilidin kéyin stalin öz hökümranliqini mustehkemlesh hemde krizis ichide qalghan sowét dölitining iqtisadini kapaletke ige qilish üchün ilgiriki yer - mülük igiliri, aqsöngekler, kommunizm mepkurisige qarshi kishiler we gumanliq dep qaralghan guruppilarni mejburiy halda gulag lagérlirigha sürgün qilghan.

Faruq aka öz sözide yene eyni dewrde pütün sowét ittipaqi teweside qurulghan yüzligen gulag lagérlirigha tataristan we orta asiya jumhuriyetliridinmu minglighan insanlarning tutulghanliqini, shu sewebtin xéli köp sandiki tatar we özbek baylirining Uyghurlar wetinige qéchip ötkenlikini bayan qildi.

Axirida u, gulag lagérlirigha qamilip mejburiy emgekke tutulghan Uyghur we bashqa qérindash millet mehbuslarning échinishliq hayati we teqdiri heqqide toxtaldi hemde bügünki künde bu tarixni qayta öginishning muhimliqini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet