Uyghur, tibet, mongghul we xitaylar: her qandaq yer hawa kilimat kélishimi kishilik hoquqni qoghdishi kérek

Muxbirimiz erkin
2015-12-09
Share
xitayda-hawa-bulghunush-beyjing.jpg Xitaydiki hawa bulghinish. 2015-30-Noyabir, béyjing.
AFP

Uyghur, tibet, mongghul we xitay teshkilatlirining seyshenbe küni élan qilghan bayanatida, her qaysi el hökümetlirini parizh kilimat yighinida kélishim hasil qilishqa chaqirdi. Emma kélishimde kishilik hoquqni qurban qiliwetmeslikini, yerlik xelqning en'ene we yer bashqurush tejribilirini étirap qilishini telep qildi.

Ular bayanatida yene, kishilik hoquqning kilimat özgirishini bashqurush ishlirida merkizi orun'gha qoyulup, herqandaq kélishimning kishilik hoquq ramkisi ichide tüzülüshi kéreklikini tekitligen.

U kélishimning her qaysi hökümetler emel qilidighan qanuni mejburlash küchi bolushini telep qilip, u "Kilimat özgirishige alaqidar heriketlerde barliq tereplerning kishilik hoquqigha hörmet qilish, qoghdash, algha sürüsh we emel qilishqa kapaletlik qilishi, kilimat özgirishi keltürüp chiqarghan ijtima'iy aqiwetlerni hel qilishi kérek" dégen.

Mezkur bayanatni dunya Uyghur qurultiyi, xitay puqralar küchi teshkilati, xelq'ara tibet tori, jenubiy mongghuliye kishilik hoquq uchur merkizi qatarliq 4 öktichi, kishilik hoquq teshkilati élan qildi.

Xelq'ara tibet torining mes'ul xadimi mandéy mikki'owin charshenbe küni muxbirimizning ziyaritini qobul qilghanda, parizh kilimat yighini choqum kishilik hoquq mesilisini öz ichige élishi kéreklikini bildürdi.

U mundaq deydu: u kishilik hoquq mesilisini öz ichige élishi kérek. Kilimat özgirishining insaniyetke biwasite tesir bar. Yeni kilimat özgirishining aldinqi sépidiki xelqlerge biwasite tesir qilidu. Mesilen, uning tibet xelqige bolghan tesiri nahayiti zor. Tibet égizlikining témpératura özgirishi dunyaning bashqa jayliridin yuqiri. Buning tesiri qar-muzluqning érishini, kelkün apetlirining yüz bérishini keltürüp chiqiriwatidu. Tibet yaylaqlirining qurup kétishi tibet charwichilirining hayatini qiyinlashturuwetti.

Mandéy mikkéowin yene, Uyghur élide nahayiti köp kömür zapisi barliqini, biraq bu kömürlüklerni zor kölemde qézish mezkur rayonning kilimat özgirishige éghir tesir qiliwatqanliqini bildürdi.

Mikké'owin mundaq dédi: sherqiy türkistanda qézilmighan kömür zapisi nahayiti köp. Bu kömürlerning qézishning kilimat özgirishige bolghan tesiri nahayiti zor. Uning üstige u yerdiki Uyghurlar özining yer zéminlirigha ige bolalmaywatidu. Kömürning pulini béyjing élip ketkechke, u yaratqan iqtisadi menpe'et Uyghurlargha payda yetküzüp bérelmidi.

Parizh yer shari kilimat yighini 1‏-dékabir bashlan'ghan. Alaqidar dölet 5‏-dékabir hasil qilghan deslepki kélishim layiheside yer shari témpératurisining örlishini 5.1 Sélsiye gradus etrapida kontrol qilish otturigha qoyulghan.

Lékin xelq'ara méxanizm qurup, döletlerning zeherlik karbon qoyup bérish miqdarini qandaq nazaret qilish mesilisi bolsa her qaysi ellerning dawamliq muzakire qilishigha qalghan idi.

D u q ijra'iye komitéti re'isi dolqun eysa charshenbe küni radi'omizgha bergen bu heqtiki bayanatida, Uyghur rayonidiki muhit buzghunchiliq we démografik özgirish xelqning heq-hoquqigha tehdit salidighan bir mesilige aylan'ghanliqini ilgiri sürdi.

Dolqun eysa: xitay hökümiti sherqiy türkistan muhitigha nahayiti qattiq qirghinchiliq élip bardi. Bu u yerde insan hayatigha tehdit salidighan mesilige aylandi. Uningdin bashqa sherqiy türkistanning tebi'iy bayliqlirini tertipsiz, pilansiz échish arqiliq bu yerdiki ékologiyelik tengpungsizliq, démografik özgirishning kélip chiqishigha seweb boldi. Démek, bularning hemmisi oxshash bir waqitta u yerdiki sherqi türkistan xelqining kishilik heq-hoquqlirigha tehdit salidighan bir mesilige aylandi.
Shunga, xitay hökümitining sherqiy türkistanda élip barghan bezi heriketlirining ékologiyige bolghan tesiri, insan heqlirige bolghan tajawuzchiliq mahiyitide bolghachqa biz buni öz ar baghlinishliq, dep qariduq.

Dolqun eysa yene, xitay hökümiti zor meblegh sélip, Uyghur rayonida, xitayning gensu, ichki mongghul qatarliq ölkiliride quruwatqan kömürni suyuqlandurulghan gazgha aylandurush qurulushlirini derhal toxtitishini telep qildi.

Uning körsitishiche, bu qurulushlar xitayning déngiz boyidiki rayonlirining muhit bulghinishini kontrol qilishqa paydiliq bolsimu, biraq u Uyghur rayonining muhitini weyran qilidu.

Dolqun eysa: xitay burun sherqiy türkistandin chiqqan kömürni kömür péti ichkirige yötkeytti. Emma yéqinqi yillardin buyan u yaqtiki kömürlerni pishshiqlap ishlesh arqiliq uningdin chiqqan tok bolsun yaki gaz bolsun ichkirige yötkeydighan boldi.
Kömürdin chiqqan karbon 4 oksid nahayiti qattiq hawa bulghinishqa sewen bolidighan amil. Démek, bu yerde hazir qopup burun ichkiri ölkilerge tamamen kömür toshighan bolsa, hazir zehirini sherqiy türkistanda qaldurup qoyup, uning sap mehsulatini xitaygha yötkesh arqiliq xitay ichkiri ölkiliridiki bulghinishni azaytishqa paydiliq ish qilghan bolsimu, emma sherqiy türkistanda yaki gensuda bolsun, atalmish xitayning az sanliq milletler rayonlirida néme bolsa bolsun, deydighan mundaq bir siyaset rol oynawatidu.

Dolqun eysa yene, xelq'ara jem'iyetni Uyghur tibet we ichki mongghulning muhit mesilisige diqqet qilishqa chaqirdi.

Dolqun eysa: biz muhit mesilisige étibar bériwatqan döletlerning xitaygha oxshash bundaq döletlerge qattiq agahlandurushi bérishi, bular bilen muhit mesiliside insanlarning hayatigha diqqet qilidighan toxtamlarni tüzüshi, bolupmu sherqiy türkistan, tibet, ichki mongghulgha oxshaydighan rayonlar mesilisinimu toxtamlarda diqqettin saqit qilmasliqi kérek, dégen chüshenchide biz.

Xitay bu qétimqi kilimat yighinda burunqigha qarighanda nisbeten aktip rol oynighan döletlerning biri idi. U bu qétimqi yighinda 20 milyard yüenlik bir fondi qurup, tereqqiy qiliwatqan döletlerning zeherlik karbon kontrol qilish nishanigha yétishige yardem qilidighanliqini bildürgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet