Péshqedem jama'et erbabi hüseyin qari islami yashliqini küresh ichide ötküzgen idi

Ixtiyariy muxbirimiz ömerjan
2015-09-07
Share
huseyin-qari-islamialmata.jpg Nursultan nazarbayéf hüseyin qari islami bashchiliqidiki se'udi erebistandiki Uyghurlarni qobul qilghan körünüsh. 1993-Yili almata.
uyghurnet.org

Weten dewasini hayatining axirigha qeder dawamlashturghan we köpligen ijabiy pa'aliyetlerni élip barghan mujahid we jama'et erbabi hüseyin qari islami 2015-yili5-séntebir axshimi se'udi erebistanda 98 yéshida alemdin ötti.

Merhum hüseyin qari islami se'udi erebistanidiki Uyghurlarning eng pishqedemliridin biri bolup, alahide hörmetke layiq shexs idi.

Se'udi erebistanidiki Uyghurlar qayghurmaqta

Se'udi erebistanidiki Uyghur ölimaliridin yasin hajim merhum hüseyin qari islami toghriliq mundaq dédi: "Merhum hüseyin qari akam baliliq waqtidin bashlap inqilabqa qatnashqan mujahid iken. Bu kishining terjimihaligha munasiwetlik matériyallargha asaslan'ghanda, bu kishi bizning yéqinqi zaman tariximizda ana wetende qurulghan ikki jumhuriyetning qurulushida hessisi bolghan we bu jeryanlarda neq meydanda jihad qilghan kishilerdin iken. Hüseyin qari akam wetendin ayrilip chet'ellerge chiqqandin kéyinmu weten dewasini toxtatmay hayatining axirigha qeder küresh qilghan shexslerning biri bolup, se'udi erebistanda asasen tijaret bilen shughullan'ghan. Weten'ge munasiwetlik köpligen kitablarni öz chiqimi bilen basturup tarqatqan iken. Bu kishining wapati seweblik se'udi erebistanidiki barliq hemsheherler qattiq qayghurdi, janabi allah ta'aladin merhumning yatqan yérining aliy jennetlerdin bolushini tileymiz".

Merhum hüseyin qari islami Uyghur élining qeshqer wilayiti astin artushning meshhed rayonida 1917-yili tughulghan, bashlan'ghuch mektepni artush nahiyiside püttürgen. 1934-Yili muhemmed éli ependi achqan mektepte mu'ellimlik kursini püttürüp artush nahiyisi itarchi kentige bash mu'ellim bolup teyinlen'gen. Uzun ötmey qeshqer kona sheher ordibéshida ependiler mektipide oqup yuqiri bilim tehsil qilghandin kéyin, aqsu wilayetlik aqartish uyushmisigha medeniy ma'arip xizmetlirige teyinlen'gen. Kéyin aqsuning awat nahiyilik shöbisining re'isi bolup, shu jayda "Yashlar teshkilati"ni qorghan. Bu yéngi teshkilattin xitay mustebitliri teshwishlinip awat nahiyilik xitay hakimi teripidin soraqqa tartilghanda, aqsu bégi niyaz hékim begning himayisi astida solaqtin qutulghan. Hüseyin qari islami 14 yashliridin bashlap ana yurtining gheyrilerning qolida ikenlikini hés qilip, musteqilliq arzusida yétishken iken.

Merhum hüseyin qari islamining xatire deptiridin

Merhum hüseyin qari islami mundin bir qanche yil ilgiri öz qoli bilen yézip qaldurghan xatire deptiride özining baliliq dewri we aqsudiki inqilabi heriketliri toghriliq mundaq dep yazghan: "Mexmut muhiti chet döletlerge chékinish halitide turghanda, uning qalghan eskerlirige bashchiliq qiliwatqan abduniyaz aqsu awat nahiyisige esker tartip keldi. Men shu chaghda abduniyazning sépige qoshulup inqilabqa qatnashtim. Bu qozghilish yerkendin bashlinip qeshqerdin ötüp aqsu, kuchar wilayetlirigiche yétip barghan. Bu ehwaldin endishe qilghan rusiye kommunistliri mehmud sijangning qolida terbiye körgen bu yéngilmes eskerlerning héchqandaq sülhi-salagha kelmeydighanliqini bilip, aldida xitay eskerliri, arqida rus eskerliri pilimot we tankilar bilen birleshme hujumgha ötti. Bu waqitta men général abduniyazning katipi we siyasiy meslihetchisi idim. Xitay we rus birleshme küchliri aqsu wilayitining yéngisheherge hujum bashlatti. Her tereptin sudek éqip kirgen rus eskerliri uchturpan nahiyisidin artush, qeshqer we qarghiliq sheherlirige bir kün ichide tuyuqsiz halda yétip kélip, inqilab merkezliri orunlashqan nahiye we sheherlerni pütünley bésiwaldi. Shuning bilen awat nahiyisi qaytidin xitay we rus eskerlirining qoligha chüshti. Bu birleshme düshmen eskerliri teklimakandiki mujahidlar bilen uchrishish üchün yol élip teklimakan chölide qattiq urush partlidi. Bu jayda achliqtin maghduri qalmighan mujahidlar jénining bariche élishti, qolidin kelgenche mudapi'elendi. Arqa-arqidin tanka we ayropilanlar bilen étilghan oqlar zerbiside Uyghur mujahidliri meghlubiyetke uchrap, ach we yalangachliqtin qutulush üchün yeken wilayitige yétip keldi. Yeken'ge aran yüzge yéqin adem yétip kélelidi. Düshmenler shu waqittiki mujahidlarning qomandani abduniyaz bilen uning mu'awini kichik axunlar bilen qalghan eskerlerni yerken shehirining yénidiki sépilda toxtitip shéhit qilip bolup, yerken shehiride xelqni qetli'am qildi, men shu waqitta teklimanning boyida muhemmed niyaz elem axunum bilen birlikte düshmenning qoligha chüshüp qaldim. Düshmen eskerliri ölümdin éship qalghan mujahidlarni awat nahiyisidiki solaqxanidin aqsu wilayetlik chong qamaqxanigha élip bérip qarangghu zindanlargha tashlaydu. Ghulja inqilabining rehbiri elixan törege oxshighan bilimlik katta kishiler bilen bir öyde yattim.

Abduniyaz inqilabi bésiqturulup yéngi istibdat hakimiyetni ornatqan xitay we rus küchliri Uyghur élining her qaysi wilayet we sheherliride adem qiynaydighan türmilerni saldi. Bu türmiler Uyghur élidiki katta ölümalar, meshhur yazghuchilar we din, millet yolida küresh qilghan mujahidlar, shundaqla xitay bilen ruslarning hiylisige aldan'ghan xojaniyaz hajim bashchiliqidiki inqilab rehberliri bilen tolghan idi. Türmige chüshkenler ichide inqilabchi we yazghuchilardin bashqa, imam, mu'ezzin we milliy ghururi bar kishilerning hemmisi bar idi. Bu zindanlarda yatqan ademler ruslar Uyghur élida bir qanche yil ilgiri tizimlap bolghan kishiler idi. Chünki ruslar Uyghur élida musteqil jumhuriyet qurulushini xalimaytti. Ruslar eslide sherqi türkistanda musteqil jumhuriyet dunyagha kelse, ruslarning qolidiki özbékistan, qazaqistan, qirghizistan, türkmenistan jumhuriyetlirige tesiri bolushidin qorqatti. Ruslar Uyghur éligha chégrasi yéqin jaylarda bizning mujahidlirimizgha az-tola qoral bérip bashlatqan inqilablar xitaylar üchün tehdit salatti. Rus kommunistlirining Uyghur élidin élip chiqip kétiwatqan meden bayliqlirigha xitaylar qarshi chiqqan waqitlarda ruslar Uyghur musulmanlirigha qoral bérip ularni xitaylargha qarshi küshkürtetti. Xitaylar milliy inqilabchilardin qorqup "Way ghojam bolmidi"dégende ruslar derhal yardemge kélip milliy mujahidlarni basturup, öltürüp béretti. Uyghur élida qandanla bir munewwer insan öltürülse yaki qamaqqa élinsa u choqum rus we xitay ikki birleshme düshmenning qoli bilen bolatti. Mujahidlarning bezisi xitay qolida öltürülse, beziliri ruslarning qoli bilen öltürüldi. Bu heqiqetlerni közliri bilen körüp we bilip chiqqan munewwer insanlarning köpliri wetenni düshmendin qutquzush ghayisi bilen birlikte tüpining astigha kömülüp ketti. Emma hayatta qalghan az qisimdikiliri düshmenliridin intiqam élish meqsitide purset kütüp turdi. Shulardin biri bolghan éli xan töre gholjidin qéchip kuchar, shahyar nahiyiside tutulup aqsu wilayetlik türmide yatqan waqitlirida péqir hüseyin qari, salih damollam qatarliqlar öz arisida intiqam pursiti heqqide sözlishettuq. Bu ikki chong düshmenning qolidin wetinimizni qutuldurushning ghémide mungdishattuq."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet