«Җуңхуа чүши» сайисидики уйғурлар вә уйғур тарихи (2)

Мухбиримиз әзиз
2018-12-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әтрапи сим тикән билән чегриланған йәслидә, қаранчуқсиз қанған уйғур өсмүрләргә хитай мәдәнийитиниң түсини алған кийимләр кийдүрүлгән.
Әтрапи сим тикән билән чегриланған йәслидә, қаранчуқсиз қанған уйғур өсмүрләргә хитай мәдәнийитиниң түсини алған кийимләр кийдүрүлгән.
Social Media

Уйғурлар дияридики еғирлап меңиватқан сиясий вәзийәтниң хәлқарадики чоң хәвәрләрдин болушиға әгишип, хитай һөкүмитиниң «террорлуқ вә диний әсәбийликкә қарши туруш» һәққидики бир йүрүш нәзәрийәлири қатарида тарих мәсилилири һәққидики кона муқамларни қайтидин базарға селиватқанлиқи диққәт қозғимақта.

Өткән бирнәччә һәптә җәрянида уйғур тарихи билән шуғуллинип келиватқан бир қисим хитай алимлиридин башқа уйғурлар дияридики һөкүмәт әмәлдарлиридин ш у а р парткомниң муавин секретари ли пеңшин, ш у а р һөкүмәтниң муавин рәиси әркин туняз, уйғур аптоном районлуқ партком тәшвиқат бөлүминиң мудири тйән вен қатарлиқлар арқиму-арқидин мақалә елан қилип уйғурларниң өтмүш тарихини һазирқи йеңи вәзийәтниң муқимлиқи үчүн хизмәт қилдуруш лазимлиқини алаһидә тәкитлиди. Болупму илим саһәсидә хизмәт қиливатқан «намдар» хитай зиялийлиридин тйән вейҗяңниң 5-сентәбирдә «шинҗаң әзәлдин җуңгониң бир қисми» дәйдиған бу кона нәзәрийәни алайитән хитайдики әң чоң гезитләрдин болған «нур гезити» дә елан қилишиниң тасадипийлиқ әмәслики уйғур аптоном районлуқ парткомниң муавин секретари ли пеңшинниң намида 5-ноябир күни «тәңритағ» торида елан қилинған мушуниңға охшап кетидиған мақалиниң оттуриға чиқиши билән техиму айдиңлишиду.

Или пеңшинниң бу мақалисидә «шинҗаңдики барчә хизмәтләр иҗтимаий муқимлиқ вә йирақни көзлигән әминликни чөридигән һалда давам қилиши лазим. Шинҗаң тарихи, милләт, мәдәнийәт вә дин мәсилилири шинҗаңдики идеологийә саһәсидә бөлгүнчиликкә қарши турушниң мәркизий һалқиси» дәп көрситилиду. Шуниң билән биргә «шинҗаң тарихидики мәсилиләрни тоғра тонушта байриқимиз рошән һалда сиясәт сөзләшни биринчи тәләп қилишимиз лазим» дәп көрситилип, уйғурлар диярини «шәрқий түркистан» дәп аташ яки уйғурларниң өзлирини түрк дәп атишиниң хата икәнлики тәкитлиниду. Униң вә муавин рәис әркин туниязниң мақалилиридә «тарих» һәққидики мушу қурларни алаһидә гәвдиләндүрүшиниң өзи компартийәниң сиясий хизмәтлири билән шуғуллиниватқан «рәһбирий кадирлири» ниң «тарих» вә «дин» ни бүгүнгә хизмәт қилдурушидики муддианиң немиликини рошән ишарә қилиду. Америкидики уйғур мәдәнийәт тарихи тәтқиқатчиси доктор қаһар барат бу һәқтә пикир қилип, хитай даирилириниң «уйғурлар түрк әмәс» дегәндәк бу хил тарих тәшвиқатиниң һечқандақ йеңи нәрсә әмәсликини тәкитләп келип, буниңға қоюқ болған сиясий муддианиң йошурунғанлиқини тилға алиду.

Уйғурлар дияридики вәзийәт хитай һөкүмити үчүн барғансери еғир җамаәт пикри болуп қеливатқанда бу хилдики сиясий «тарихшунаслиқ» мақалилириниң көпләп оттуриға чиқиш һәққидә индияна университетиниң профессори, уйғуршунас гарднер бовиңдонму мушуниңға охшапрақ кетидиған қарашта. Униң пикричә, хитай һөкүмитиниң һәрқачан мушу хилдики баянатларни елан қилиши уларниң улғийиватқан җамаәт пикрини бесиш арзусиниң инкаси. Хитай һөкүмитиниң бу хилдики тәдбирлири «йеңилиқ» му әмәс. Улар һәрқачан бу хил әһвалға қарита кишиләрни зуван сүрәлмәс қиливетиш арқилиқ «мәсилини һәл қилиду». 

Хитай һөкүмитиниң қелиплишип қалған усуллириниң бири зорлуқ васитиси арқилиқ йәрлик кишиләрниң еғзини йәмливетиш. Буниң бири тәшвиқат мақалилири арқилиқ, йәнә бири сақчилар арқилиқ болиду. У бу һәқтә мундақ деди:

«Қачанла болсун хитай һөкүмити бирәр улғийиватқан паалийәт яки наразилиқ пикирлиридин, шундақла тәшкилатларниң қурулуши яки намайишниң тәшкиллинишидин әндишигә чүшкәндә болсун дәрһалла бәкму һәддидин ашқан сақчилар арқилиқ җимиқтуруш усулини қоллинип келиватиду. 1980-Йилларниң оттурилири, 1990-йилларниң оттурилири, 1997-йили, 2009-йили қатарлиқ мәзгилләрдә пүтүнләй шундақ болди. Һөкүмәт бу вәқәләрни толуқ контрол қилип болалмай, бу җайлардики кишиләрдин әндишигә чүшкән болғачқа дәрһалла бу вәқәләрни зорлуқ күчи ишлитип тезла тинчитти. Шуниң билән биргә торни үзүп ташлаш, телефон алақисини кесип ташлаш дегән чарилар арқилиқ бу маканни ташқи дунядин айрип ташлимақчи болди. Мениң нәзиримдә бу чарилар вә тәҗрибиләр хапа икәнлики бәкму ашкара болған һәмдә шу хапа һессиятини ипадиләш койида болуватқан бир хәлққә қоллинидиған әң яхши чарилардин әмәс иди. Әпсуски һөкүмәт бу кишиләргә қарита уларниң еғзини йәмливетиш, еғзини ачтурмаслиқ усулини қоллиниватиду.»

Хитай «мутәхәссисләр» ниң мақалилиридә һәрқачан уйғур тарихи билән бирликтә тилға елинип кәлгән һадисиләрниң йәнә бир ислам дини болуп, көплигән уйғурларниң «идийиви җәһәттә кесәлликкә гириптар болуши» ни уларниң ислам дининиң тәсиригә учриғанлиқи билән бағлап чүшәндүргән. Әмма алақидар мутәхәссисләр һәрқачан уйғурларниң ислам дини билән болған бағлинишиниң хитай һөкүмитини биарам қилип кәлгәнликини тәкитләйду. Бу һәқтә сөз болғанда профессор гарднер бовиңдон хитай һөкүмитиниң ислам динини уйғурларниң мәниви дунясидин сиқип чиқириш урунушиниң изчил давам қилип кәлгәнликини, буни нөвәттики лагерлар мәсилисидин әң рошән көрүвелиш мумкинликини тәкитләйду.

«2009-Йилидин кейин һөкүмәт ислам дини вә башқа етиқадларниң ата-анилардин пәрзәнтләргә өтүшини рәсмий тохтатти. Буниңда ислам диниға ашкара йосунда етиқад қилғанларғила әмәс, аилиләрдики ислам диниға, адәттики тәқвадарлиққа, ата-аниларниң балиларға диний тәрбийә беришидики барчә имканларға һуҗум башланған иди. Әмма өткән йилидин башлап әвҗ елишқа башлиған лагерлар мәсилиси һөкүмәтниң бу мәсилидә задила тохтап қалмиғанлиқини көрситип туриду. Улар һазир растинила уйғурларниң ой-пикрини башқурмақчи болуватиду. Буни худди башқиларниң қандақ хиял қилишини өзгәртишкә һәмдә адәттики уйғурлар арисида өзи ишәнгән идеологийилик тәһдитни түгитишкә интилгүчи бир завутқа охшитиш мумкин.»

Хитай һөкүмитиниң бу хилдики баянатларни арилап-арилап оттуриға чиқирип туридиғанлиқини тәкитлигән доктор қаһар барат һазирқидәк уйғурлар дияридики вәзийәт пүтүн дуняниң диққитигә чүшкән бир пәйттә буниң йәнә бир қетим базарға селинишини хәлқаралиқ чоң муһит билән бағлап чүшиниш лазимлиқини алға сүриду.

Мәлум болушичә, или пеңшин, әркин тунияз қатарлиқларниң мақалисидә алаһидә тәкитләнгән «биз һәрқачан ‹мән җуңголуқ', ‹дөлитим җуңго', ‹миллитим җуңхуа' дегәнләрни мәһкәм әстә сақлишимиз лазим» дегән қурларни бир қисим анализчилар 1940-йилларда уйғур милләтчилиридин мәсут сабири, әйса йүсүп алиптекин вә муһәммәд емин буғра оттуриға қойған «миллитимиз түрк, динимиз ислам, вәтинимиз шәрқий түркистан» дегән тарихий шоарни унтулдуруш вә униң орнини елиш урунуши, дәп қаримақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт