"Jungxu'a chüshi" sayisidiki Uyghurlar we Uyghur tarixi (2)

Muxbirimiz eziz
2018-12-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Etrapi sim tiken bilen chégrilan'ghan yeslide, qaranchuqsiz qan'ghan Uyghur ösmürlerge xitay medeniyitining tüsini alghan kiyimler kiydürülgen.
Etrapi sim tiken bilen chégrilan'ghan yeslide, qaranchuqsiz qan'ghan Uyghur ösmürlerge xitay medeniyitining tüsini alghan kiyimler kiydürülgen.
Social Media

Uyghurlar diyaridiki éghirlap méngiwatqan siyasiy weziyetning xelq'aradiki chong xewerlerdin bolushigha egiship, xitay hökümitining "Térrorluq we diniy esebiylikke qarshi turush" heqqidiki bir yürüsh nezeriyeliri qatarida tarix mesililiri heqqidiki kona muqamlarni qaytidin bazargha séliwatqanliqi diqqet qozghimaqta.

Ötken birnechche hepte jeryanida Uyghur tarixi bilen shughullinip kéliwatqan bir qisim xitay alimliridin bashqa Uyghurlar diyaridiki hökümet emeldarliridin sh u a r partkomning mu'awin sékrétari li péngshin, sh u a r hökümetning mu'awin re'isi erkin tunyaz, Uyghur aptonom rayonluq partkom teshwiqat bölümining mudiri tyen wén qatarliqlar arqimu-arqidin maqale élan qilip Uyghurlarning ötmüsh tarixini hazirqi yéngi weziyetning muqimliqi üchün xizmet qildurush lazimliqini alahide tekitlidi. Bolupmu ilim saheside xizmet qiliwatqan "Namdar" xitay ziyaliyliridin tyen wéyjyangning 5-séntebirde "Shinjang ezeldin junggoning bir qismi" deydighan bu kona nezeriyeni alayiten xitaydiki eng chong gézitlerdin bolghan "Nur géziti" de élan qilishining tasadipiyliq emesliki Uyghur aptonom rayonluq partkomning mu'awin sékrétari li péngshinning namida 5-noyabir küni "Tengritagh" torida élan qilin'ghan mushuninggha oxshap kétidighan maqalining otturigha chiqishi bilen téximu aydinglishidu.

Ili péngshinning bu maqaliside "Shinjangdiki barche xizmetler ijtima'iy muqimliq we yiraqni közligen eminlikni chöridigen halda dawam qilishi lazim. Shinjang tarixi, millet, medeniyet we din mesililiri shinjangdiki idé'ologiye saheside bölgünchilikke qarshi turushning merkiziy halqisi" dep körsitilidu. Shuning bilen birge "Shinjang tarixidiki mesililerni toghra tonushta bayriqimiz roshen halda siyaset sözleshni birinchi telep qilishimiz lazim" dep körsitilip, Uyghurlar diyarini "Sherqiy türkistan" dep atash yaki Uyghurlarning özlirini türk dep atishining xata ikenliki tekitlinidu. Uning we mu'awin re'is erkin tuniyazning maqaliliride "Tarix" heqqidiki mushu qurlarni alahide gewdilendürüshining özi kompartiyening siyasiy xizmetliri bilen shughulliniwatqan "Rehbiriy kadirliri" ning "Tarix" we "Din" ni bügün'ge xizmet qildurushidiki muddi'aning némilikini roshen ishare qilidu. Amérikidiki Uyghur medeniyet tarixi tetqiqatchisi doktor qahar barat bu heqte pikir qilip, xitay da'irilirining "Uyghurlar türk emes" dégendek bu xil tarix teshwiqatining héchqandaq yéngi nerse emeslikini tekitlep kélip, buninggha qoyuq bolghan siyasiy muddi'aning yoshurun'ghanliqini tilgha alidu.

Uyghurlar diyaridiki weziyet xitay hökümiti üchün barghanséri éghir jama'et pikri bolup qéliwatqanda bu xildiki siyasiy "Tarixshunasliq" maqalilirining köplep otturigha chiqish heqqide indiyana uniwérsitétining proféssori, Uyghurshunas gardnér bowingdonmu mushuninggha oxshapraq kétidighan qarashta. Uning pikriche, xitay hökümitining herqachan mushu xildiki bayanatlarni élan qilishi ularning ulghiyiwatqan jama'et pikrini bésish arzusining inkasi. Xitay hökümitining bu xildiki tedbirliri "Yéngiliq" mu emes. Ular herqachan bu xil ehwalgha qarita kishilerni zuwan sürelmes qiliwétish arqiliq "Mesilini hel qilidu". 

Xitay hökümitining qélipliship qalghan usullirining biri zorluq wasitisi arqiliq yerlik kishilerning éghzini yemliwétish. Buning biri teshwiqat maqaliliri arqiliq, yene biri saqchilar arqiliq bolidu. U bu heqte mundaq dédi:

"Qachanla bolsun xitay hökümiti birer ulghiyiwatqan pa'aliyet yaki naraziliq pikirliridin, shundaqla teshkilatlarning qurulushi yaki namayishning teshkillinishidin endishige chüshkende bolsun derhalla bekmu heddidin ashqan saqchilar arqiliq jimiqturush usulini qollinip kéliwatidu. 1980-Yillarning otturiliri, 1990-yillarning otturiliri, 1997-yili, 2009-yili qatarliq mezgillerde pütünley shundaq boldi. Hökümet bu weqelerni toluq kontrol qilip bolalmay, bu jaylardiki kishilerdin endishige chüshken bolghachqa derhalla bu weqelerni zorluq küchi ishlitip tézla tinchitti. Shuning bilen birge torni üzüp tashlash, téléfon alaqisini késip tashlash dégen charilar arqiliq bu makanni tashqi dunyadin ayrip tashlimaqchi boldi. Méning nezirimde bu charilar we tejribiler xapa ikenliki bekmu ashkara bolghan hemde shu xapa héssiyatini ipadilesh koyida boluwatqan bir xelqqe qollinidighan eng yaxshi charilardin emes idi. Epsuski hökümet bu kishilerge qarita ularning éghzini yemliwétish, éghzini achturmasliq usulini qolliniwatidu."

Xitay "Mutexessisler" ning maqaliliride herqachan Uyghur tarixi bilen birlikte tilgha élinip kelgen hadisilerning yene bir islam dini bolup, köpligen Uyghurlarning "Idiyiwi jehette késellikke giriptar bolushi" ni ularning islam dinining tesirige uchrighanliqi bilen baghlap chüshendürgen. Emma alaqidar mutexessisler herqachan Uyghurlarning islam dini bilen bolghan baghlinishining xitay hökümitini bi'aram qilip kelgenlikini tekitleydu. Bu heqte söz bolghanda proféssor gardnér bowingdon xitay hökümitining islam dinini Uyghurlarning meniwi dunyasidin siqip chiqirish urunushining izchil dawam qilip kelgenlikini, buni nöwettiki lagérlar mesilisidin eng roshen körüwélish mumkinlikini tekitleydu.

"2009-Yilidin kéyin hökümet islam dini we bashqa étiqadlarning ata-anilardin perzentlerge ötüshini resmiy toxtatti. Buningda islam dinigha ashkara yosunda étiqad qilghanlarghila emes, a'ililerdiki islam dinigha, adettiki teqwadarliqqa, ata-anilarning balilargha diniy terbiye bérishidiki barche imkanlargha hujum bashlan'ghan idi. Emma ötken yilidin bashlap ewj élishqa bashlighan lagérlar mesilisi hökümetning bu mesilide zadila toxtap qalmighanliqini körsitip turidu. Ular hazir rastinila Uyghurlarning oy-pikrini bashqurmaqchi boluwatidu. Buni xuddi bashqilarning qandaq xiyal qilishini özgertishke hemde adettiki Uyghurlar arisida özi ishen'gen idé'ologiyilik tehditni tügitishke intilgüchi bir zawutqa oxshitish mumkin."

Xitay hökümitining bu xildiki bayanatlarni arilap-arilap otturigha chiqirip turidighanliqini tekitligen doktor qahar barat hazirqidek Uyghurlar diyaridiki weziyet pütün dunyaning diqqitige chüshken bir peytte buning yene bir qétim bazargha sélinishini xelq'araliq chong muhit bilen baghlap chüshinish lazimliqini algha süridu.

Melum bolushiche, ili péngshin, erkin tuniyaz qatarliqlarning maqaliside alahide tekitlen'gen "Biz herqachan 'men junggoluq', 'dölitim junggo', 'millitim jungxu'a' dégenlerni mehkem este saqlishimiz lazim" dégen qurlarni bir qisim analizchilar 1940-yillarda Uyghur milletchiliridin mes'ut sabiri, eysa yüsüp aliptékin we muhemmed émin bughra otturigha qoyghan "Millitimiz türk, dinimiz islam, wetinimiz sherqiy türkistan" dégen tarixiy sho'arni untuldurush we uning ornini élish urunushi, dep qarimaqta iken.

Toluq bet