Muhemmed elemning “Qeshqer tarixi” namliq esiri türkiyede neshr qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2016-07-11
Share
qeshqer-tarixi-kitab.jpg Muhemmed elemning “Qeshqer tarixi” namliq esirining birinchi béti.
RFA/Erkin Tarim

Yéqinqi yillardin béri türkiyede Uyghurlar toghrisidiki tetqiqatlar künsayin köpiyishke bashlidi. Bolupmu Uyghur tarixi toghrisida dunyaning herqaysi jaylirida saqliniwatqan yaki neshr qilin'ghan qol yazma eserler türkchigimu terjime qilinip, neshr qilinmaqta. Bulardin biri xotenlik tarixchi muhemmed alem yézip qaldurghan “Qeshqer tarixi” namliq eserdur. Bu eserni bolu izzet baysal uniwérsitéti tarix oqutquchisi bahattin genjal ependi türkchige terjime qilip, 2016-yili 5-ayda neshrdin chiqardi. Istanbul sahhaflar neshriyati teripidin neshr qilin'ghan “Qeshqer tarixi” namliq eser transkripsiye, terjime we tehlil qismidin terkib tapqan bolup, türkiyediki kitabxanilarda sétilmaqta.

Biz bu kitab heqqide köz qarishini igilesh üchün kitabni neshrge teyyarlighan bolu izzet baysal uniwérsitéti oqutquchisi bahattin genjel ependi we türkiye hajettepe uniwérsitéti tarix oqutquchisi doktor erkin ekrem bilen söhbet élip barduq.

Doktor bahattin genjel ependi özining uniwérsitétta toluq kurs oquwatqandin tartip, Uyghur tarixigha qiziqip tetqiq qiliwatqanliqini bayan qilip mundaq dédi:

Méning tetqiqat da'irem sewebi bilen burundin tartip Uyghur tarixi toghrisida tetqiqat élip bardim. Men türkiye-qirghizistan manas uniwérsitétida oqudum. 2004-Yili oqush püttürüsh ilmiy maqalemning témisi “Qeshqer tarixi” namliq bir eser üstide boldi. Bu eser heqqide tetqiqat élip bardim. Bu ilmiy maqalem bilen Uyghur tarixigha kirgen boldum. Biz ottura asiyada oqughan bolghachqa qaysi türkiy milletlerni tetqiq qilsam dep köp oylan'ghandin kéyin Uyghur tarixi tetqiq qilishqa qarar qildim. Enqere uniwérsitéti til we tarix jughrapiye fakultéti oqutquchisi proféssor doktor üchler bulduq ependining yol körsitishi bilen muhemmed alemning “Qeshqer tarixi” namliq esiri heqqide tetqiqat élip bérishqa bashlidim. Bu bir chaghatayche qol yazma bolghachqa, qol yazma eserlergimu qiziqattim, magistir we doktorluq ilmiy maqalilirimnimu Uyghur tarixi toghrisida yazdim.

Bolu izzet baysal uniwérsitéti tarix fakultéti oqutquchisi bahattin genjal ependi muhemmed alemning “Qeshqer tarixi” namliq qol yazma esiri toghrisida melumat bérip mundaq dédi:

Bu kitab 1894-yilida xotenlik muhemmed alem teripidin yézilghan. Men bu eserni qirghizistanliq Uyghur akadémik eziz narinbayéf ependidin aldim. 2010-Yilida bu eser heqqide izden'gen idim. 1981-1982-Yillirida yaponiyelik tarixchi masema xameda bu qol yazmini yapon tiligha terjime qilghan iken. Mende bu qol yazmining tiranskripsiyisi we qol yazmisi bar. Men buni türkchige terjime qilip, bezi köz qarashlirimni qoshup kitab qilip neshr qildurdum.

Doktor bahattin genjel ependi bu kitabta qeshqeriye döliti bilen xoten xanliqi toghrisida melumat bérilgenlikini bayan qilip mundaq dédi:

Bu kitabta eslide xoten we qeshqer xanliqi toghrisida melumat bérilgen. Xotenlik muhemmed elemning “Qeshqer tarixi” bir qol yazma bolup 61 waraqtin terkib tapqan. Men aldi bilen bu eserni oqudum, ikkinchi bolup yapon tarixchi masami xamedaning tiranskiripsiyesi bilen sélishturup chiqtim. Men oquyalmighan bezi sözlerni yapon tarixchiningkidin aldim. Buningdin shuni biliwaldimki yapon tarixchi oqughan qol yazma bilen men oqughan qol yazma otturisida bezi oxshimasliqlar bar iken. Méningche melum bir kishi köchürgen bolushi mumkin.

Doktor bahattin genjel ependi kitabning aptori xotenlik muhemmed elem heqqide tepsiliy melumat yoqluqini bayan qilip mundaq dédi:

Biz élip barghan tetqiqat netijiside muhemmed elem heqqide köp melumatqa ige bolalmiduq. Peqetla kitabning axirida muhemmed elem yazghan dégen bir jümlide, “Muhemmed elem xotenlik 1894” dep yézilghan. Buningdin muhemmed alemning 1894-yilida xotende yashighanliqini, bu qol yazmini shu yillarda yazghanliqini biliwalalaymiz, bulardin bashqa melumat yoq. Uning qeyerde tughulup chong bolghanliqi, nede oqughanliqi, bala-chaqiliri barmu, bu heqte héchqandaq melumat yoq.

Doktor erkin ekrem ependi bu xil qol yazma eserlerning türkiyede neshr qilinishining zor ehmiyetke ige ikenlikini tekitlidi.

Doktor erkin ekrem ependi türkiyede we dunyaning herqaysi jaylirida chiqiwatqan bu xil qol yazma eserlerni hazirqi zaman Uyghur tiligha terjime qilip neshr qilish kéreklikini tekitlidi.

Bu eser rus tilida yézilghan Uyghur tetqiqati toghrisidiki melumatlargha asaslan'ghanda ruslarning eyni waqittiki qeshqerdiki bash konsuli pétrowiski yighqan kitablar arisidin élin'ghan bolup, pétérburgdiki asiya muzéyida saqliniwatqan iken. Bu qol yazmini rus konsuli pétrowiskiy rusiyege élip ketken iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet