Алмутада «оттуз оғул иҗтимаий институти: тарих вә бүгүн» намлиқ китаб тонуштурулди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018-06-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Оттуз оғул иҗтимаий институти тарих вә бүгүн» китабини тонуштуруш мурасимидин бир көрүнүш. 2018-Йил 23-июн, алмута.
«Оттуз оғул иҗтимаий институти тарих вә бүгүн» китабини тонуштуруш мурасимидин бир көрүнүш. 2018-Йил 23-июн, алмута.
RFA/Oyghan

23-Июнда алмутадики «астана» меһманханисиниң мәҗлис залида «оттуз оғул иҗтимаий институти: тарих вә бүгүн» намлиқ китабни тонуштуруш мурасими болуп өтти. Униңға зиялийлар, яшлар, чәтәллик меһманлар, җәмийәтләр һәм юрт-җамаәтчилик вәкиллири қатнашти. Мәзкур мурасим «инайәт» җәмийәтлик бирләшмиси тәрипидин уюштурулди.

Мурасимни ачқан «инайәт» җәмийәтлик бирләшмисиниң рәиси сүлфи мәшрәпоф «оттуз оғул иҗтимаий институти: тарих вә бүгүн» китабиниң икки йил мабәйнидә тәйярлинип, «мир» нәшрият өйи тәрипидин нәшр қилғанлиқини, униң р. Сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институти уйғуршунаслиқ мәркизиниң алимлири, тарих пәнлириниң докторлири абләһәт камалоф вә рисаләт кәримова, тарих пәнлириниң намзати нодәр кәримоф тәрипидин йезилғанлиқини оттуриға қойди. Сүлфи мәшрәпоф «инайәт» бирләшмиси йенида қурулған анализ гурупписиниң бир қатар илмий лайиһиләрни әмәлгә ашурғанлиқини һәмдә мәзкур китабниң әнә шу лайиһәләр асасида йоруқ көргәнликини билдүрди.

Андин сөзгә чиққан әл-фараби намидики қазақ миллий университетиниң профессори, җуғрапийә пәнлириниң доктори шерипҗан надироф уйғурларниң миллий әнәнилиридин бири болған мәшрәп һәққидә қазақистанда тунҗи әсәрниң йоруқ көргәнликини, алимларниң уни тәйярлашта көп издәнгәнликини илгири сүрди. У оттуз оғул институтиниң уйғурларниң милләт болуп сақлинишидики муһим бир амил болуп кәлгәнликини, мәшрәпләрниң уйғурларни пәқәт бирләштүрүпла қалмай, бәлки көплигән иқтисадий, иҗтимаий, мәдәний, әхлақ мәсилилириниму һәл қилип кәлгәнликини билдүрди.

Мурасимда сөзгә чиққан р. Сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институти уйғуршунаслиқ мәркизиниң баш илмий хадими, тарихчи абләһәт камалоф мәзкур лайиһиниң асасий мәқсити һәққидә тохтилип, мундақ деди: «бу лайиһиниң асасий мәқсити, қәдимдин тәрәққий қилған ‹оттуз оғул' иҗтимаий институтини тәтқиқ қилиш һәм шуниң асасида бир қолланма тәйярлаштур. Бу лайиһә икки асасий қисмидин ибарәт. Биринчи қисимда оттуз оғул, мәшрәп тоғрилиқ тарихий материялларни йиғиш болди, йәни уйғур алимлириниң, чәтәллик алимларниң оттуз оғул тоғрилиқ язған материяллирини йиғип, шуларниң асасида қисқа бир қолланма түзүш.»

Абләһәт камалоф шуниң билән биллә оттуз оғул мәшрипиниң әһвалини, униң һазирқи җәмийәттики роли охшаш мәсилиләрниң қамалғанлиқини, лайиһә вәзипилирини орундаш үчүн дәсләптә уйғурлар зич олтурақлашқан районларни арилап, аһалиниң бу мәсилиләр һәққидики ой-пикирлирини билиш үчүн соалнамиләр тарқатқанлиқини илгири сүрди. Буниңдин ташқири уйғур аһалиси арисида абруйлуқ кишиләр, зиялийлар, юрт актиплири билән мәхсус сөһбәтләр йүргүзүлүп, уларниң пикирлириму һесабқа елинған.

Радийомиз зияритини қобул қилған «инайәт» җәмийәтлик бирләшмисиниң рәиси сүлфи мәшрәпоф «оттуз оғул иҗтимаий институти: тарих вә бүгүн» китабиниң көпчилик арисида кәң тарқилиши үчүн икки тилда, йәни уйғур вә рус тиллирида нәшр қилинғанлиқини оттуриға қоюп, китабниң қисқичә мәзмуниға тохталди: «бурун бизниң әҗдадлиримиз мәшрәпләрни қандақ вә немә мәқсәт билән өткүзгәнлики, өтмүштики қаидиләр һазирқи йеңи иҗтимаий лайиһәләргә бағлаштурулғанлиқи ейтилған. Китабқа өз вақтида мәрһум турған розахуноф өзиниң үлүшини чиқарған иди. Биз алим акилиримиз билән китабниң мәзмуни, мәқсити һәққидә көп мәслиһәтләшкән идуқ. Бизниң асасий мәқситимиз мушу китабни тонуштуруш мурасимини өткүзүш болди. Тонуштуруш мурасимини пәқәт алмутадила әмәс, бәлки наһийәләрдиму өткүзүп, аста-аста униң системисини бизниң мәшрәпләргә киргүзүштур.»

Сүлфи мәшрәпоф наһийәләрдә тонуштуруш мурасимлири өткүзүш җәрянида йәниму материяллар топлап, оттуз оғул, мәшрәп, йигит беши қатарлиқ мәсилиләр әтрапида буниңдинму әтраплиқ вә һәртәрәплимә тәтқиқатлар елип берилидиғанлиқини билдүрди.

Мурасимда сөзгә чиққан уйғуршунаслиқ мәркизиниң рәһбири рисаләт кәримова, шашир абдуғопур қутлуқоф, «атамекен-агро» җәмийитиниң рәиси кинтал исламоф вә башқилар мәзкур китабниң бүгүнки уйғур җәмийитидики әһмийити, уйғурларниң миллий кимлик мәсилилири, оттуз оғул йиғилишлириниң, мәшрәпләрниң яш әвладни тәрбийиләштики роли һәққидә өз қарашлирини оттуриға қойди.

Хуласә сөз билән нутуқ қилған шерипҗан надироф мәшрәпниң уйғурларниң миллий кимликини сақлап қелишниң асасий амили икәнликини, шуниң үчүн һазирқи хитай даирилириниң мәшрәпни өзлири үчүн бир хәвп сүпитидә қарайдиғанлиқини илгири сүрүп, мундақ деди: «шуниң үчүн хитай һакимийити онлиған йиллар давамида мәшрәпләрдә уйғур хәлқиниң өзини өзи сақлап қелишниң асасиниң, униң келәчикиниң орун алғанлиқини чүшәнди. Һазир у яқта болуватқан вәқәләр адәмниң әқлигә кирмәйдиған вәқәләр. Раст, шәхсән мән бәзидә хитайниң иқтисад җәһәттин қолға кәлтүрүватқан утуқлириға һәйран қалимән. Һазир хитай аз санлиқ милләтләр, биринчи нөвәттә, уйғурлар үчүн хитай хусусийитидики фашистик түзүмни қуруватиду. Биз, уйғурлар, һазир шундақ сиясий-җуғрапийәлик қисилишта туримизки, икки йеқимизда бизни икки чоң империялистик мәмликәт қоршап турупту. Улар бизни өзлири билгиничә пайдиланмақта. Шуниң үчүн уйғурлар өзлирини сақлап қелиш үчүн әнә шу оттуз оғул, мәшрәп охшаш миллий қәдрийәтлиримизни сақлап қелишимиз шәрт.»

Радийомиз зияритини қобул қилған шаир абдуғопур қутлуқоф мәшрәпләрниң әҗдадлардин қалған чоң мәдәний мирас икәнликини, мәшрәпкә киргән адәмниң өз өрп-адәтлирини, саз-нәғмилирини, миллий таамлирини унтумайдиғанлиқини, ана тилини сөйидиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «бир вақтида уйғуристанда, болупму ғулҗида мәшрәпни чәклигән иди. Мәдәнийәт инқилаби дәвридә. У вақитта мәшрәп ойниғанлардин гуманланған. У бир әксил инқилаби тәшкилат, гуруһ дәпму қаралған. Шу вақитта или яшлири наразилиқ билдүрүпму чиққан. Шу вақитта хитай һөкүмити уларни оққиму тутқан. Мәшрәпни бәргәнләрни узун муддәткә қамивәткән. Ашундақ қийниған иди. Кейин чегралар ечилип, бу мәшрәпләр қоюп берилди.»

Абдуғопур қутлуқофниң ейтишичә, хитай бу мәшрәпләрниң көңүл ечиш соруни икәнликигә көзи йетип, хәлқни йәнә қоюп бәргән, йәни өз сияситидә пайдилиниш үчүн наһийә, шәһәр, област, дәриҗисидә мәшрәпләр өткүзүшкә башлиған. У икки йил мабәйнидә хитай һөкүмитиниң уйғур елидә бастуруш сияситини йүргүзүп, уйғурларниң той-төкүнлирини, нәзир-чирағлирини, диний әнәнилирини чәклигәнликини оттуриға қойди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт