Хитай даирилири уйғур мазарлиқлирини қәвәтлик қилип өзгәртмәктикән

Мухбиримиз гүлчеһрә
2018-09-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур дияридики мәлум қәбристанлиқ.
Уйғур дияридики мәлум қәбристанлиқ.
Social Media

Хитай һөкүмитиниң йеқинқи икки йилдин буян уйғур елиниң һәр қайси йеза, кәнтлиригә қәдәр дәпнә ишлирини башқуруш орунлирини қуруп, мусулманларниң өлүм-йетим вә дәпнә ишлирини қелиплаштурушни җиддий елип бериватқанлиқи мәлум болған иди. Даириләрниң йеқиндин буян бу хил «қелиплаштуруп башқуруш вә түзәш» һәрикитидә райондики мусулманлар қәбристанлиқлириға зор көләмлик өзгәртиш елип бериватқанлиқи ашкариланмақта.

Радийомизға йеқинқи күнләрдә ақсу шәһәрлик хәлқ ишлири идариси вә ақсу шәһәрлик дәпнә ишлирини башқуруш понкитидин ибарәт икки органниң тамғиси бесилған, 2018-йили 5-айда тарқитилған уқтурушиниң бир нусхиси йәткүзүлди.

«юқириниң орунлаштуруши билән» дәп башланған бу уқтурушта, 5-айниң 18-күнидин етибарән ақсу йеңи ават қәбристанлиқиға мейит қоюш тохтитилип, игиси бар қәбриләр билән алдин сетивелинған йәрликләрни тизимлаш башлинидиғанлиқи, әгәр 9-айниң 5-күнигичә болған мөһләт ичидә тизимлатмиғанларниң келип чиққан барлиқ ақивәткә өзи игә болидиғанлиқи агаһландурулған.

Биз бу уқтурушта алаһидә тәкитләнгән «келип чиқидиған ақивәт» һәмдә қәбристанлиққа мейит дәпнә қилишни тохтитишниң сәвәблири һәққидә ениқ мәлумат елишқа тириштуқ.

Ақсу шәһәрлик дәпнә ишлирини башқуруш понкитидики бир хадим ақсудики әң чоң мусулманлар қәбристанлиқи болған «йеңи ават қәбристанлиқи» ниң пүтүнләй башқидин ясиливатқанлиқини, буниңдин кейин запас йәрлик сетип бериш тохтитилғанлиқини, мәвҗут қәбристанлиқ даирисидә пүтүн гөрлүкләрниң йәр астиға қарап колинип, 3 қәвәт қилип ясилишқа башлиғанлиқини билдүрди.

Униңдин уқтурушта агаһландурулған «келип чиқидиған ақивәт» ләрниң немидин дерәк беридиғанлиқини соридуқ. Униң ейтишичә, бәлгиләнгән мөһләт ичидә қәбрә игилири тәрипидин тизимлитилмиған йәрликләрдики җәсәтләрниң «игисиз җәсәт», бош йәрликләрниң болса «игисиз йәрлик» дәп тизимлинип, қурулуш даирисигә киргүзүлидикән. Униң дейишичә һазир бу қәбристанлиқлардики илгири дәпнә қилинған мейитлар йеңидин ясалған қәвәтлик мазарлиқларға көчүрүлмәктә икән.

Бу һәқтә биз үрүмчидики мусулманлар қәбристанлиқидинму охшаш җавабни алдуқ. У җайдиму қәвәтлик гөрлүк қезилип, өзгәртиш қурулуши елип берилмақта икән. Даириләр уйғурларниң дәпнә қилиш қаидә-йосунлири вә өрп-адәтлиридә көрүлүп бақмиған бу һадисигә «йәр теҗәш вә муһит асраш» ни баһанә қилған.

Даириләр буниңлиқ биләнла қалмай йәнә қәбрә тешиға мейитниң мусулманлиқини көрситидиған ай-юлтуз бәлгилири, исламий символ яки айәтләрни йезишму пүтүнләй чәкләнгән.

Буниң алдида 2018-йили киргәндин башлап үрүмчидә бар болған 3 җайдики мусулманлар қәбристанлиқиниң һечқайсисидин гөрлүк йәр сетип берилмәслик һәққидә һөҗҗәт барлиқи дәлилләнгән иди. Әмма үрүмчи шәһәрлик миллий вә диний ишлар комитетиниң бу һәқтики уқтурушида йәр қис болғанлиқи сәвәблик үрүмчидики аһалиләргә мусулманлар қәбристанлиқидин алдин гөрлүк йәр сетип беришкә болмайдиғанлиқи бәлгиләнгән болуп, бу бәлгилимә бу йилдин башлап пәқәтла мусулманлар қәбристанлиқлириға қарита иҗра қилиниватқанлиқи, әмма хитай қәбристанлиқлириға ундақ бир һөҗҗәт чүшмигәнлики ениқланған иди.

Өткән айда мухбиримизниң куча наһийәсидики лагерлар тоғрилиқ елип барған телефон зиярәтлири давамида ханиқатам йезисида үстигә тахтай йепилған, асти семонт билән қатурулған 2-3 қәвәтлик заратгаһлиқ қурулуватқанлиқи бир сақчи хадиминиң баянидин ашкариланған иди.

Хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратмилиқ йүргүзүватқан сиясәт-тәдбирлириниң уйғурларниң диний вә миллий кимликила әмәс, һәтта уларниң нәзир-чирағ, дәпнә ишлирини өз ичигә алған барлиқ өрп-адәт, турмуш усуллириниму хитайлаштурушни мәқсәт қиливатқанлиқи ашкара болмақта. Бу муһаҗирәттики уйғурлар вә көзәткүчиләрниң күчлүк әндишисини қозғаватқан бир мәсилидур. Дуня уйғур қурултийи диний ишлар комитетиниң мудири турғунҗан алавудун бу һәқтә мундақ деди:
«Мусулманларниң мейитни семонтлуқ, қәвәтлик йәрлик ясап дәпнә қилишқа мәҗбурлиши ислам әқидисигә пүтүнләй хилап, чүнки исламий әнәнә бойичә мейитни тупраққа дәпнә қилиш, мейитқа болған һөрмәт шундақла бу адәт инсан җисминиң пүтүнләй йәргә сиңип кетишни көзләйду. Хитай һөкүмитиниң уйғур мазарлиқлирини диний вә миллий әқидилиримизгә хилап һалда өзгәртиши әмәлийәттә уйғурларни диний етиқадидин пүтүнләй йирақлаштурушни мәқсәт қилиду.»

Үрүмчи шәһәрлик хәлқ ишлар идарисиниң мусулманлар дәпнә ишлирини башқуруш ишханисиға телефон қилғинимизда бир хитай хадим телефонимизға җаваб бәрди.
У бизниң «уйғур дияри бойичә мусулманлар қәбристанлиқлирини өзгәртип ясаватамсиләр» дәп сориған соалимизға мундақ җаваб бәрди:

Хитай хадим: һазир көкәртиш билән өзгәртип қуруш тәң елип бериливатиду, қурулушниң тамамлинишиға узун мәзгил кетиду. Һазир қәбриләр 4 яки 6 йәрликни бир қилиш шәкли бойичә ясиливатиду.

Мухбир: һазир уйғур елиниң һәммә җайида елип бериливатқан қәбристанлиқларни башқурушни күчәйтиш қурулушиниң мәқсити немә?

Хитай хадим: бу хил бирләштүрүлгән қәбриләр қурулуши көкәртишни асас қилиду.

Мухбир: ундақта, қәвәтләшкән бу қәбриләрниң астинқи қәвитигә қандақ материял ишлитилиду, топиму яки семонтму?

Хитай хадим: мән бу соалларға толуқ җаваб берәлмәймән, өзүңлар келип көрүңлар.

Хитай даирилириниң уйғур елида омумйүзлүк иҗра қиливатқан мусулманларға бирдин артуқ гөрлүк йәр сетип бәрмәслик, қәбристанлиқтики йәрликләрни қәвәтләштүрүш қурулуши вә уни башқуруш тәдбирлири һәққидә хитайниң башқа җайлирида мунасивәтлик учур яки хәвәр тепилмиди. Биз туңганлар яки хитайдики мусулманларму уйғурлар йолуққан юқириқи әһвалларға дуч кәлгән яки кәлмигәнликини билип беқиш үчүн америка җорҗийә штатлиқ университетиниң тәтқиқатчиси, кишилик һоқуқ паалийәтчиси сулайман йигу әпәндигә телефон қилдуқ.

У хитайниң уйғур дияридики мусулманлар қәбристанлиқлирини қәвәтләштүрүш дегәндәк тәдбирлирини «бинормаллиқ» дәп чүшәндүрди. У өзиниң хитай өлкилиридә даириләрниң тәрәққиятни баһанә қилип мусулманлар қәбристанлиқини көчүргән әһваллирини аңлиған болсиму, лекин һазирқи әһвалниң интайин кәм учрайдиған бир һадисә икәнлики, мейитни қәвәтлик қәбриләргә дәпнә қилиш адитини өзиниң пәқәтла аңлап бақмиғанлиқини билдүрди. У ахирида хитайниң уйғур елидики мусулманларниң дәпнә ишлириға қаратқан бу бинормал тәдбиригә көкәртиш яки муһит асрашни баһанә қилишни техиму мәнтиқсиз иш дәп қарайдиғанлиқини тәкитлиди.

У мундақ деди: «мениңчә, шәрқий түркистандәк йери кәңри җайда йәрни теҗәш вә көкәртишни баһанә қилиш пәқәтла әқилгә сиғмайду, хитай һөкүмитиниң растинла көкәртиш вә муһит асраш нийити болса бейҗиңдәк адәм җиқ, чоң шәһәрниң әң мәркизидики тйәнәнмен мәйданиға пәқәт бир җәсәтни қоюш үчүн шунчә көп җайни исрап қилмиған болатти. Улар (мав зедоң) ниң момя қилип қатурулған җәситини көйдүрүп, у җайни көкәртсә техиму яхши болиду.»

Хитай һөкүмитиниң уйғурларниң дәпнә адәтлири вә мазарлириға бузғунчилиқ қилиштәк қаратмилиқ йүргүзүватқан бу сиясәт-тәдбирлириниң елип келидиған сәлбий тәсириниң интайин хәтәрлик икәнликини әскәрткән америкидики тарих тәтқиқатчиси, доктор қаһар барат «хитайниң уйғур мазарлиқлириға қаратқан бу бузуш һәрикити әмәлийәттә уйғурларниң диний вә миллий кимликила әмәс, бәлки йәнә уйғурларниң қиммәтлик асарәтиқилирини вәйран қилиш, уларниң тарихий излириниму пүтүнләй йоқитишни мәқсәт қилған хәтәрлик сиясәттур» дәп агаһландурди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт