Xitay da'iriliri Uyghur mazarliqlirini qewetlik qilip özgertmektiken

Muxbirimiz gülchéhre
2018-09-06
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur diyaridiki melum qebristanliq.
Uyghur diyaridiki melum qebristanliq.
Social Media

Xitay hökümitining yéqinqi ikki yildin buyan Uyghur élining her qaysi yéza, kentlirige qeder depne ishlirini bashqurush orunlirini qurup, musulmanlarning ölüm-yétim we depne ishlirini qéliplashturushni jiddiy élip bériwatqanliqi melum bolghan idi. Da'irilerning yéqindin buyan bu xil "Qéliplashturup bashqurush we tüzesh" herikitide rayondiki musulmanlar qebristanliqlirigha zor kölemlik özgertish élip bériwatqanliqi ashkarilanmaqta.

Radiyomizgha yéqinqi künlerde aqsu sheherlik xelq ishliri idarisi we aqsu sheherlik depne ishlirini bashqurush ponkitidin ibaret ikki organning tamghisi bésilghan, 2018-yili 5-ayda tarqitilghan uqturushining bir nusxisi yetküzüldi.

"Yuqirining orunlashturushi bilen" dep bashlan'ghan bu uqturushta, 5-ayning 18-künidin étibaren aqsu yéngi awat qebristanliqigha méyit qoyush toxtitilip, igisi bar qebriler bilen aldin sétiwélin'ghan yerliklerni tizimlash bashlinidighanliqi, eger 9-ayning 5-künigiche bolghan möhlet ichide tizimlatmighanlarning kélip chiqqan barliq aqiwetke özi ige bolidighanliqi agahlandurulghan.

Biz bu uqturushta alahide tekitlen'gen "Kélip chiqidighan aqiwet" hemde qebristanliqqa méyit depne qilishni toxtitishning sewebliri heqqide éniq melumat élishqa tirishtuq.

Aqsu sheherlik depne ishlirini bashqurush ponkitidiki bir xadim aqsudiki eng chong musulmanlar qebristanliqi bolghan "Yéngi awat qebristanliqi" ning pütünley bashqidin yasiliwatqanliqini, buningdin kéyin zapas yerlik sétip bérish toxtitilghanliqini, mewjut qebristanliq da'iriside pütün görlüklerning yer astigha qarap kolinip, 3 qewet qilip yasilishqa bashlighanliqini bildürdi.

Uningdin uqturushta agahlandurulghan "Kélip chiqidighan aqiwet" lerning némidin dérek béridighanliqini soriduq. Uning éytishiche, belgilen'gen möhlet ichide qebre igiliri teripidin tizimlitilmighan yerliklerdiki jesetlerning "Igisiz jeset", bosh yerliklerning bolsa "Igisiz yerlik" dep tizimlinip, qurulush da'irisige kirgüzülidiken. Uning déyishiche hazir bu qebristanliqlardiki ilgiri depne qilin'ghan méyitlar yéngidin yasalghan qewetlik mazarliqlargha köchürülmekte iken.

Bu heqte biz ürümchidiki musulmanlar qebristanliqidinmu oxshash jawabni alduq. U jaydimu qewetlik görlük qézilip, özgertish qurulushi élip bérilmaqta iken. Da'iriler Uyghurlarning depne qilish qa'ide-yosunliri we örp-adetliride körülüp baqmighan bu hadisige "Yer téjesh we muhit asrash" ni bahane qilghan.

Da'iriler buningliq bilenla qalmay yene qebre téshigha méyitning musulmanliqini körsitidighan ay-yultuz belgiliri, islamiy simwol yaki ayetlerni yézishmu pütünley cheklen'gen.

Buning aldida 2018-yili kirgendin bashlap ürümchide bar bolghan 3 jaydiki musulmanlar qebristanliqining héchqaysisidin görlük yer sétip bérilmeslik heqqide höjjet barliqi delillen'gen idi. Emma ürümchi sheherlik milliy we diniy ishlar komitétining bu heqtiki uqturushida yer qis bolghanliqi seweblik ürümchidiki ahalilerge musulmanlar qebristanliqidin aldin görlük yer sétip bérishke bolmaydighanliqi belgilen'gen bolup, bu belgilime bu yildin bashlap peqetla musulmanlar qebristanliqlirigha qarita ijra qiliniwatqanliqi, emma xitay qebristanliqlirigha undaq bir höjjet chüshmigenliki éniqlan'ghan idi.

Ötken ayda muxbirimizning kucha nahiyesidiki lagérlar toghriliq élip barghan téléfon ziyaretliri dawamida xaniqatam yézisida üstige taxtay yépilghan, asti sémont bilen qaturulghan 2-3 qewetlik zaratgahliq quruluwatqanliqi bir saqchi xadimining bayanidin ashkarilan'ghan idi.

Xitay hökümitining Uyghurlargha qaratmiliq yürgüzüwatqan siyaset-tedbirlirining Uyghurlarning diniy we milliy kimlikila emes, hetta ularning nezir-chiragh, depne ishlirini öz ichige alghan barliq örp-adet, turmush usullirinimu xitaylashturushni meqset qiliwatqanliqi ashkara bolmaqta. Bu muhajirettiki Uyghurlar we közetküchilerning küchlük endishisini qozghawatqan bir mesilidur. Dunya Uyghur qurultiyi diniy ishlar komitétining mudiri turghunjan alawudun bu heqte mundaq dédi:
"Musulmanlarning méyitni sémontluq, qewetlik yerlik yasap depne qilishqa mejburlishi islam eqidisige pütünley xilap, chünki islamiy en'ene boyiche méyitni tupraqqa depne qilish, méyitqa bolghan hörmet shundaqla bu adet insan jismining pütünley yerge singip kétishni közleydu. Xitay hökümitining Uyghur mazarliqlirini diniy we milliy eqidilirimizge xilap halda özgertishi emeliyette Uyghurlarni diniy étiqadidin pütünley yiraqlashturushni meqset qilidu."

Ürümchi sheherlik xelq ishlar idarisining musulmanlar depne ishlirini bashqurush ishxanisigha téléfon qilghinimizda bir xitay xadim téléfonimizgha jawab berdi.
U bizning "Uyghur diyari boyiche musulmanlar qebristanliqlirini özgertip yasawatamsiler" dep sorighan so'alimizgha mundaq jawab berdi:

Xitay xadim: hazir kökertish bilen özgertip qurush teng élip bériliwatidu, qurulushning tamamlinishigha uzun mezgil kétidu. Hazir qebriler 4 yaki 6 yerlikni bir qilish shekli boyiche yasiliwatidu.

Muxbir: hazir Uyghur élining hemme jayida élip bériliwatqan qebristanliqlarni bashqurushni kücheytish qurulushining meqsiti néme?

Xitay xadim: bu xil birleshtürülgen qebriler qurulushi kökertishni asas qilidu.

Muxbir: undaqta, qewetleshken bu qebrilerning astinqi qewitige qandaq matériyal ishlitilidu, topimu yaki sémontmu?

Xitay xadim: men bu so'allargha toluq jawab bérelmeymen, özünglar kélip körünglar.

Xitay da'irilirining Uyghur élida omumyüzlük ijra qiliwatqan musulmanlargha birdin artuq görlük yer sétip bermeslik, qebristanliqtiki yerliklerni qewetleshtürüsh qurulushi we uni bashqurush tedbirliri heqqide xitayning bashqa jaylirida munasiwetlik uchur yaki xewer tépilmidi. Biz tungganlar yaki xitaydiki musulmanlarmu Uyghurlar yoluqqan yuqiriqi ehwallargha duch kelgen yaki kelmigenlikini bilip béqish üchün amérika jorjiye shtatliq uniwérsitétining tetqiqatchisi, kishilik hoquq pa'aliyetchisi sulayman yigu ependige téléfon qilduq.

U xitayning Uyghur diyaridiki musulmanlar qebristanliqlirini qewetleshtürüsh dégendek tedbirlirini "Binormalliq" dep chüshendürdi. U özining xitay ölkiliride da'irilerning tereqqiyatni bahane qilip musulmanlar qebristanliqini köchürgen ehwallirini anglighan bolsimu, lékin hazirqi ehwalning intayin kem uchraydighan bir hadise ikenliki, méyitni qewetlik qebrilerge depne qilish aditini özining peqetla anglap baqmighanliqini bildürdi. U axirida xitayning Uyghur élidiki musulmanlarning depne ishlirigha qaratqan bu binormal tedbirige kökertish yaki muhit asrashni bahane qilishni téximu mentiqsiz ish dep qaraydighanliqini tekitlidi.

U mundaq dédi: "Méningche, sherqiy türkistandek yéri kengri jayda yerni téjesh we kökertishni bahane qilish peqetla eqilge sighmaydu, xitay hökümitining rastinla kökertish we muhit asrash niyiti bolsa béyjingdek adem jiq, chong sheherning eng merkizidiki tyen'enmén meydanigha peqet bir jesetni qoyush üchün shunche köp jayni israp qilmighan bolatti. Ular (maw zédong) ning momya qilip qaturulghan jesitini köydürüp, u jayni kökertse téximu yaxshi bolidu."

Xitay hökümitining Uyghurlarning depne adetliri we mazarlirigha buzghunchiliq qilishtek qaratmiliq yürgüzüwatqan bu siyaset-tedbirlirining élip kélidighan selbiy tesirining intayin xeterlik ikenlikini eskertken amérikidiki tarix tetqiqatchisi, doktor qahar barat "Xitayning Uyghur mazarliqlirigha qaratqan bu buzush herikiti emeliyette Uyghurlarning diniy we milliy kimlikila emes, belki yene Uyghurlarning qimmetlik asar'etiqilirini weyran qilish, ularning tarixiy izlirinimu pütünley yoqitishni meqset qilghan xeterlik siyasettur" dep agahlandurdi.

Toluq bet