Mutexessisler tuyuqtin tépilghan xitayche budda diniy tékistini siyasiylashturushqa qarshi turdi

Muxbirimiz erkin
2018-03-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Könchi deryasining towen éqimidiki kichik derya qedimiy qebristanliqidin qéziwélin'ghan 4 ming yilliq tarixqa ige jeset. Uning boyun qismidin dunyadiki eng qedimiy irimchik tépilghan.
Könchi deryasining towen éqimidiki kichik derya qedimiy qebristanliqidin qéziwélin'ghan 4 ming yilliq tarixqa ige jeset. Uning boyun qismidin dunyadiki eng qedimiy irimchik tépilghan.
Social Media

Bu yil yanwarda xitay ijtima'iy penler akadémiyesi bilen turpanshunasliq tetqiqat merkizidiki arxé'ologlar turpanning tuyuq ming öyliride tekshürüsh élip bérip, bu yerdin tang dewridiki ataqliq xitay rahibi shüenzang terjime qilghan bir xitayche nomni bayqighan.

Xitay axbarat wasitilirining ashkarilishiche, tuyuq ming öyliridin yene Uyghurche xet yézilghan tengge pul, toqulma buyumlar, yaghach matériyallar, qerz toxtami qatarliq nersiler tépilghan. Uning ichidiki qerz pul toxtamigha da'ir höjjetler arxé'ologlar we tetqiqatchilarning alahide diqqitini qozghighan.

Xitay hökümiti we mutexessisliri Uyghur rayonidin tépilghan medeniy yadikarliqliri we tarixiy höjjetlerni izchil halda "Shinjang ezeldin tartip xitayning bir qismi" dégen qarashni algha sürüshte qollinip kelgen. U bu qarashni inkar qilidighan herqandaq medeniyet yadikarliqi yaki tarixiy höjjetlerni "Bölgünchilik" ning ipadisi, dep qarap cheklep kelgen yaki shundaq qarashtiki tarixchi we arxé'ologlarni jazalap kelgen idi.

"Yer shari waqti géziti" ning xewiride xitay mutexessislirining sözi neqil keltürülüp, shüenzang terjime qilghan xitayche budda nomi parchisining tuyuq ming öyliridin tépilishi "Tang sulalisi bilen gherbiy rayonning mewjut munasiwitini namayan qilishqa yardem qilidu," déyilgen. Biraq bezi mutexessisler, xitayning Uyghur tarixiy we medeniyet tetqiqatida izchil xitayni merkez qilip körsitishtek bu xil tetqiqat métodini tenqid qilip keldi.

Gérmaniyede turushluq Uyghur musteqil tetqiqatchi, türkologiye penliri doktori, Uyghur qedimki höjjetliri tetqiqatchisi ablet semet ependining qarishiche, bu xil tetqiqat métodi xitayning teshwiqati üchün esqatsimu, biraq uning héchqandaq ilmiy qimmiti bolmaydiken.

Ablet semet munularni tekitlidi: "Bu xil tarixshunasliq yaki, bu xil siyasiy qarash emeliyette qétip qalghan bir qarash bolup qaldi. Buni biz yurtimizda yüz bériwatqan kéyinki ehwallardin körüwatimiz. Bu xil métodning ilmiy baha yaki ilmiy tetqiqat bilen anche yéqin munasiwiti yoq. Siyaset bilen(tarixtiki) ré'alliqni ayrip mu'amile qilish kérek. Hemme ishta mawu siyasiy idiye, siyasiy qarashni mawu maqalide yazisen, dep wezipe bérip shuning netijisini kütmey, awwal eserlerni bérip, uni tetqiq qilip uning tetqiqat xulasisini telep qilsang belkim eng toghra qilghan bolidu. Emeliyette bundaq tetqiqatning u yerde jan béqish üchün chong roli bolsimu, lékin hazir uni xelq'ara köridu we uninggha baha béridu."

Amérikidiki yipek yoli medeniyet tetqiqatchisi doktor qahar barat ependi qedimki Uyghur tiligha terjime qilin'ghan "Shüenzangning terjimihali" ni uzun yillar tetqiq qilghan mutexessislerning biri. Uning körsitishiche, bu qolyazma shüenzang terjime qilghan bir budda diniy nomi iken. Uning shu dewrdiki buddistlar arisida keng tarqilishi, bezi parchilirining tuyuq ming öyliridek jaylarda tépilishi bir normal hadise bolup, buning qedimki Uyghurlar we tang sulalisining munasiwiti bilen héchqandaq alaqisi yoq iken.

Qahar barat mundaq deydu: "Bu qolyazma keng kölemde tarqalghan budda dinining bir nomi. Bu kitabning sansékritchisi bar, tibetchisi bar, Uyghurchisi bar, tuxarchisi bar we xitaychisi bar. Hemme tillardiki terjimisi bar. Uni yaponlarmu ekélip ögen'gen. Shunga uning u yer bu yerdin tépilishi shu chaghda budda dinining ottura asiyagha keng tarqalghanliqini körsitidu. Bu budda diniy ichidiki ishlar. Biz buni milletlerning, döletlerning munasiwitige apirip taqisaq, bu emeliyetke sighmaydu."

Shüenzang miladi 629 yaki 630‏- yilliri xitayning tang sulalisi dewride budda nomi élip kélish üchün hindistan'gha barghan budda rahibi. U hindistan'gha bérish sepiride Uyghur ilining qumul, turpan, qara sheher, kucha qatarliq sheher döletliride waqitliq turghan. Uning pütün sepirige 17 yil waqit ketken idi. U xitaygha qaytip kelgendin kéyin tang sulalisi paytexti chang'ende terjime merkizi qurup, hindistandin ekelgen budda nomlirini xitaygha terjime qilghan idi.

Xitay tetqiqatchilirida sherq buddizimining merkizi xitay deydighan xahish éghir bolsimu, emeliyette buddizmning xitaygha tarqilishida Uyghurlar halqiliq rol oynighan. Doktor ablet semerning körsitishiche, eyni waqitta chang'ende qurulghan budda nomlirini terjime qilish merkizide nurghun Uyghur buddist terjimanlar ishligen. U, "Shüenzang terjime qilghan" dep qaralghan nurghun nomlarni emeliyette Uyghur terjimanlarning terjime qilghanliqini ilgiri sürdi.

Ablet semet mundaq deydu: "Shüenzang terjime qilghan eserler dégendin köre, shüenzang terjime guruppisi dések toghra bolidu, dep qaraymen. Shüenzangning terjime merkizide 200 din artuq adem ishligen. Shüenzangning terjime merkizide bizning kucha, qumul, turpandin xéli köp adem bar. Ular buddizmni nahayiti yaxshi bilgen hem sanskiritchinimu yaxshi bilidighan kishilerdur. Shüenzangning terjime eserliri ichidiki qiyinliq derijisi yuqiri bolghan nomlarni bizning yurttin barghanlar terjime qilghan."

Doktor qahar barat ependi, Uyghur rayonining qedimki yipek yolining tügüni bolghanliqini tekitleydu. Doklat qahar baratning körsitishiche, Uyghur rayoni qedimiki yéziqlarning xezinisi bolup, bu yerde hazirgha qeder 24 xil yéziq tépilghan. U, tuyuqtin xitayche nomning tépilishining ejeblinerlik ish emeslikini bildürdi.

Qahar barat mundaq deydu: "Shüenzang orta asiyada 17 yil turghan. U dangqi bar rahib. Shunga uning ish-izliri hemme yerge tarqalghan. Emdi qedimki Uyghur tilida shüenzang heqqide ikki muhim kitab bar. Uning biri shüenzang özi yazghan "gherbke sayahet" dégen kitab. Uni tang teyzong yazdurghan. Bu kitab herbiy melumat sheklidiki bir kitab. Uningdin bashqa uning rahibliri yazghan shüenzangning bir terjimihali bar. Shunga uning xitaychisining tépilip qélishi héchqandaq ejeblinerlik ish emes."

"Yer shari waqti géziti" ning xewiride neqil keltürülüshiche, xitay ijtima'iy penler akadémiyesining tetqiqatchisi shya lidong "Yéngi tépilghan bu wesiqiler bu rayonda buddizmgha bolghan mu'amilining qandaq özgergenlikini körüwélishigha yardem qilidu," dégen. Xitay hökümiti ötken yili 8‏-ayda béyjingda "Shinjangdiki birqanche tarixi mesile heqqide söhbet" yighini chaqirip, Uyghur jem'iyitining din, millet we Uyghurlarning tarixigha alaqidar "Xata idiye, xata chüshenchiler" ni tazilashni otturigha qoyghan.

Shuningdin kéyin xitay Uyghurlarning islam diniy asasidiki medeniyet en'enilirige her xil cheklimilerni qoyushni kücheytip, Uyghurlarni xitay tilini öginishke, xitay medeniyitini qobul qilishqa, ular bilen xitayning chaghan bayrimi we herxil en'eniwi héyt-bayramlirini teng ötküzüshke uyushturup kelmekte.

Toluq bet