20-Әсир уйғур әдәбиятидики муһим намайәндә - әһмәт зияи вә униң илмий, бәдиий мираслири

Мухбиримиз қутлан
2015-10-27
Share
ehmet-ziyai-exmet-ziyai-otkur-Shukur-Yalqin.jpg (Оңдин солға) әһмәт зияи әпәнди замандаш достлиридин абдурәһим өткүр вә шүкүр ялқин әпәндиләр билән биллә.
RFA/qutlan

Бүгүн 20-әсир уйғур әдәбияти вә мәдәнийәт тарихидики муһим намайәндә - мәрһум әһмәт зияиниң вапатиға 26 йил толған күн.

Кишиләр "әһмәт зияи" дегән бу намни аңлиғинида ихтиярсиз һалда уни 20-әсир уйғур әдәбиятидики бир "көврүк" шундақла һазирқи заман уйғур гезитчилики тарихидики бир "ул таш" дәп қаришиду.

Әһмәт зияи һәқиқәтәнму бир "көврүк", у 20-әсирдики заманиви уйғур әдәбиятини классик түркий әдәбиятиниң бай әнәнилиригә бағлиған вә бу җәһәттә "көврүк" лүк рол ойниған бир шәхс.

Уйғур зиялийлардин һазир шиветсийәдә яшаватқан абдушүкүр муһәммәт әпәнди мәрһум әһмәт зияиниң бу җәһәттики төһпилиригә алаһидә зор баһа бериду. Униң қаришичә, әһмәт зияи уйғур классик әдәбиятиниң иҗадийәт вә услуб җәһәттики есил әнәнилирини һазирқи заман әдәбиятиға елип киргән вә уни йеңичә муһитта бейитқан әдибләрниң бирикән.

Германийәдики уйғур билим адәмлиридин доктор абләт сәмәтму мәрһум әһмәт зияи вапатиниң 26 йиллиқи мунасивити билән шаирни чоңқур һөрмәт вә сеғиниш билән тилға алиду.

У, мәрһум әһмәт зияи бир шаир, бир язғучи, бир ахбаратчи болупла қалмастин өз нөвитидә йәнә бир илмий тәтқиқатчи һәм өткүр тилчидур, дәп қарайду.

Әһмәт зияи 1913-йили 17-апрелда қәшқәр йеңишәһәр наһийәсиниң ханериқ йезисида бир диний өлима аилисидә туғулған.
Әһмәт зияиниң дадиси моллахун 14 яш вақтида һәҗгә берип, у йәрдики мәдрисиләрдә 12 йил оқуп, 26 йешида қәшқәргә қайтип кәлгән һәмдә абдуқадир дамоллам билән йеқин мунасивәт орнатқан. Әһмәт зияиниң дадиси қәшқәр ханериқта 24 һоҗрилиқ мәдрисә бина қилип, өзи мудәррис болған.

Әһмәт зияи моллаахун һаҗим аилисидики 13 балиниң иккинчиси болуп, униң акиси муһәммәт пәйзиму өз дәвридә йетилгән илим игилиридин болған. Әһмәт зияиниң әслимисигә қариғанда, униң акиси муһәммәт пәйзи 1933-йили қәшқәрдә қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийити һөкүмити баш вакаләтханисиниң катипи болған.

1934-Йили әмдила 21 яшқа киргән әһмәт зияи қәшқәр шәһиридә қутлуқ һаҗи шәвқий муһәррирликидә нәшр қилиниватқан "йеңи һаят" гезитидә катип вә ярдәмчи тәһрир болуп ишләшкә башлиған.

Әһмәт зияиниң әслимисигә қариғанда, шу йилларда у өзиниң парсчини яхши билгәнликидин пайдилинип, иранда чиқидиған "теһран гезити", афғанистанда чиқидиған "аман афған" гезитлириниң хәлқара хәвәрлирини уйғурчиға тәрҗимә қилип, "йеңи һаят" гезитигә тәйярлиған. Бу гезит кейинчә "қәшқәр шинҗаң гезити" гә өзгәртилгән. Әһмәт зияий бу гезиттә таки 1943-йилиғичә тәһрир, баш муһәррир болуп ишлигән.

1943-Йилиниң башлирида әһмәт зияи үрүмчигә йөткилип, "шинҗаң гезити" дә муһәррир болуп ишлигән. Бу җәрянда лутпулла мутәллип вә абдурәһим өткүрләр билән йеқин достлуқ орнатқан.

У, шу йили "рабийә-сәидин" операсини йезип, "шинҗаң гезити" дә елан қилған. Әпсуски, 1944-йили 4-айда тутқун қилинип, таки 1946-йилиниң бешиғичә шең шисәй түрмисидә ятиду.

Түрмидин чиққандин кейин қәшқәргә қайтип келип, ладақ йолиға атлиниду һәмдә қәшқәр билән һиндистан арисида содигәрчилик қилиду. 1946-Йили "11 битим" имзаланған күнләрдә у йәнә "қәшқәр шинҗаң гезити" гә қайтип келип баш муһәррир болуп ишләшкә башлайду.

1947-Йили у җәнубтики вилайәтләрниң вәкили сүпитидә гоминдаң қанун палатасиниң әзаси болуп сайлиниду һәмдә нәнҗиңдә 72 күн туриду. 1948-Йили 5-айда нәнҗиңдин қайтип чиқип йәнә "қәшқәр шинҗаң гезити" дә баш муһәррир болуп ишләйду.

1949-Йилидин кейин шаирниң һаяти сиясий давалғушларниң боран-чапқунлирида өтиду. У, узун мәзгил түрмә һаятини бешидин кәчүриду. 1970-Йилларниң ахирида түрмидин чиқиду. 1980-Йилларда "түркий тиллар дивани" билән "қутадғу билик" ни нәшргә тәйярлашта муһим күч қошиду.

Доктор абләт сәмәт йәнә мәрһум әһмәт зияиниң иҗадийәт мусаписи вә әсәрлири һәққидә тохтилип, униң интайин мол вә көп қатламлиқ әдәбий, илмий мирасларни қалдуруп кәткәнликини илгири сүриду.

Абдушүкүр муһәммәт әпәнди ахирида, әһмәт зияиниң "ладақ йолида карван" намлиқ әсириниң уйғур һазирқи заман әдәбиятидики тунҗи саяһәт хатириси болуш сүпити билән интайин муһим әдәбий вә тарихий әһмийәткә игә икәнликини тәкитләйду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт