Almatada Uyghurlar tilshunas alimi tughluqjan talipofni yad etti

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2015.12.24
tughluqjan-talipof-3-305.jpg Meshhur tilshunas alim tughluqjan talipof 2012-yili 14-iyul küni alemdin ötti.
RFA/Oyghan

24-Dékabirda almatada tilshunas alim, filologiye penlirining doktori, proféssor tughluqjan talipofning 90 yilliqigha béghishlan'ghan “Qazaqistan we merkiziy asiyaning tarixi we medeniyiti boyiche sherqiy türkistan qolyazmiliri (18-esirning béshi-20-esirning axiri)” mawzusida ilmiy muhakime yighini bolup ötti. Yighin qazaqistan jumhuriyiti bilim we pen ministirliqi sherqshunasliq institutining Uyghurshunasliq merkizi teripidin uyushturulup, uninggha alimlar, merhumning shagirtliri we uruq-tughqanliri qatnashti.

Yighinning échilish murasimida sözge chiqqan sherqshunasliq instituti mudirining orunbasari, iqtisad penlirining doktori ghalimjan düysén, Uyghurshunasliq merkizining rehbiri, tarix penlirining doktori risalet kerimowa, merhumning qizi asiyem talipowalar tughluqjan talipofning qaldurup ketken mirasining qazaqistan ilim-penide özige munasip orun égiligenlikini, uning shagirtlirining bügünki künde öz ustazining ishini dawamlashturup kéliwatqanliqini alahide tekitlidi. Uyghurshunasliq merkizining ilmiy xadimi, filologiye penlirining namzati xalminem mesimowa “T. Talipofning hayati we ilmiy pa'aliyiti” mawzusida doklat qildi.
Yighin “T. Talipof-insan we alim” hem “Qazaqistan we merkiziy asiyaning tarixi we medeniyiti boyiche sherqiy türkistan qolyazmiliri (18-esirning béshi-20-esirning axiri)” dégen ikki qisimdin ibaret bolup, doklatchilar alimni eslesh bilen bille sherqiy türkistan qolyazmilirining qazaqistan we merkiziy asiya tarixini we medeniyitini üginishtiki roli we ehmiyiti, zamaniwi Uyghurshunasliq pénining muhim mesililiri, alim t. Talipofning Uyghurlarning ilim-pen, medeniyet, edebiyat sahaliridiki tereqqiyatigha qoshqan töhpisi, uning insaniy xisletliri heqqide öz pikirlirini, eslimilirini otturigha qoydi.

Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan Uyghurshunasliq merkizining ilmiy xadimi xalminem mesimowa t. Talipofning ilmiy pa'aliyitini bahalap, mundaq dédi: “Danishmen xelqimiz ilimni yingne bilen quduq qézishqa qiyas qilghinida bu ishning nahayiti qiyinliqini, uzun waqitni telep qilidighanliqinimu nezerde tutup qalmay, hem uning mes'uliyetchanliq bilen, intayin inchikilik bilen qilinidighan ish ikenlikini nezerde tutqan bolushi kérek. Shu quduq süyining héchqachan soghulmay, her da'im simaptek süzük bolup, xelqimizning teshnaliqini qandurup turushi üchün, biz arqisida turidighan shagirtlirimu öz qolimizdin kelgüche tirishimiz. Tughluqjan talipof oxshash ataqliq alim, aliy peziletlerni boynigha singdürgen heqiqiy ustaz bilen bille ishligenlikimiz üchün pexirlinimiz. T.Talipofning yarqin qiyapiti xelqimiz qelbide menggü saqlan'ghusi.”

Qazaqistan alimlirining éytishiche, t. Talipof qazaqistan Uyghurshunasliqi asaschiliridin biri bolup, u 350 tin artuq ilmiy emgekning, shu jümlidin “Uyghur tili fonétikiliq qurulmisining tereqqiyati”, “Uyghur we qazaq tilliridiki sozuq tawushlar”, “Uyghur tili fonétikisi: tarixiy tereqqiyat ochérkliri”, shundaqla “Uyghur tilining tüzülüshi”, ikki kitabtin ibaret “Hazirqi zaman Uyghur tili” kolléktipliq monografiyiliri we yenimu bashqa ilmiy emgeklerning aptoridur.

Ziyaritimizni qobul qilghan abilay xan namidiki qazaq xelq'ara munasiwetler we dunya tilliri uniwérsitéti omumiy tilshunasliq bölümining dotsénti, pédagogika penlirining doktori munewwer yunusowa t. Talipofning yash alimlarni terbiyileshke qoshqan ülüshi heqqide mundaq dédi: “Biz 1980-we 1985-yilliri échilghan Uyghur bölümining shagirtliri tughluqjan talipoftin ders élish bextige muyesser bolghan iduq. Oqushqa chüshüshtin ilgirimu t. Talipofni biz Uyghur derisliklirining aptori süpitide yaxshi tonattuq. Shexsen men ustazimning Uyghur tilining murekkep qisimliridin bolghan fonétika boyiche tetqiqat yürgüzidighanliqini, jümlidin zamaniwi Uyghur tili sozuq tawushining sistémisi, zamaniwi Uyghur tili ilmiy grammatikisining fonétika qismini, Uyghur tili fonétika qurulumining tetqiqatining we bashqimu ilmiy emgeklerning mu'ellipi ikenlikini bilettim. Shunglashqa undaq ustazning qolidin ders élish biz üchün bext idi.”

M. Yunusowa shundaqla t. Talipofning Uyghur tili tarixiy fonétikisining qiyin we talash tughduridighan mesililiri boyiche özining asasliq pikirlirini otturigha qoyup, uzun yilliq izdinishler netijiside qolgha keltürgen ilmiy xulasilirining türkiy tillarning tarixini öginishke, ayrim türkiy tillarning sélishturma tarixiy fonétikisining yaritilishigha, shundaqla aliy oqush orunlirining oqughuchiliri üchün tarixiy fonétika kursi boyiche oqush qorallirini yézishqa zémin yaratqanliqini ilgiri sürüp, yene mundaq dédi: “Shu ustazimning rehberlikide, yolyoruqliri arqisida men Uyghur tilshunasliqining bay gheznisige öz ülüshini qoshqan alimlarning emgekliri arqiliq qedimiy tilimizning shéwilirini tetqiq qilishqa imkaniyet aldim. Netijide 1997-yili namzatliq dissértatsiyemni yaqlidim. T. Talipof méning ilim-pen'ge dadil qedem qoyushumni ögetken ustaz. Elwette, ustazimning yarqin séymasi héchqachan bizning yadimizdin ketmeydu. Bizning shagirtlar shu ustazimizning bay tetqiqatlirini dawamlashturidu, dep ishenchlik éytalaymen.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.