Almutada ataqliq diniy alim muhemmed salih xatirilendi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-02-12
Share
Diniy-alim-muhemmed-salih.jpg Ataqliq diniy alim muhemmed salihqa béghishlan'ghan xatirilesh murasimidin körünüsh. 2018-Yili 9-féwral, almuta.
RFA/Oyghan

9-Féwralda almuta shehirining dostluq mehellisige orunlashqan “Amal” réstoranida ismi islam dunyasigha tonulghan ataqliq diniy alim muhemmed salihqa béghishlan'ghan xatirilesh murasimi bolup ötti. Mezkur murasimni almuta shehirining Uyghur jama'etchiliki uyushturghan bolup, uninggha 500 ge yéqin adem qatnashti. Qatnashquchilar arisida qazaq, tatar, türk, özbék, bashqurt we bashqimu millet wekilliri boldi.

Murasim béshida yash qarilar teripidin merhumgha atap xetme-qur'an oqulup, du'a-tilawet qilin'ghandin kéyin, “Ixsan” zhurnili muherririning orunbasari yalqun noruzof muhemmed salihning hayati we pa'aliyiti heqqide doklat qildi. U öz doklatida muhemmed salihning ömür bayani hem uning emgeklirining ehmiyiti üstide qisqiche toxtaldi. Doklatchi shuningdek uning atisi salih haji damollamningmu ereb we paris edebiyatlirining yétilgen mutexessisi we meripetchi bolghanliqini, oghlini kichikidin tartip oqutup, terbiyeligenlikini alahide tekitlidi. Yalqun noruzof muhemmed salihning köpligen dunya memliketliri qatarida qazaqistandimu ötken islam dinigha béghishlan'ghan ilmiy muhakime yighinlirigha doklat bilen qatnashqanliqini, qazaqistan Uyghurlirining alimning ereb tilidin Uyghur tiligha terjime qilghan bir qanche emgekliridin, shu jümlidin u terjime qilghan qur'anning Uyghurche terjimisidin yaxshi xewerdar ikenlikini ilgiri sürdi.

Murasimda sözge chiqqan edebiyatshunas alim rabik ismayilof we sana'etchiler, tijaretchiler we yéza igiliki xadimliri birleshmisining prézidénti dilmurat quziyéf muhemmed salihning islam ilimidiki orni, u terjime qilghan qur'anning qazaqistanda neshr qilinish hem tarqitilish tarixi, muhemmed salihning qazaqistan'gha qilghan seperliri hem uning emgekliri heqqide öz eslimilirini otturigha qoydi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan alim rabik ismayilof ependi ötken esirning 80-yillirining bashlirida shu waqittiki sowét ittipaqining paytexti moskwa shehiride ötken kitab yermenkiside muhemmed salihning ereb tilidin Uyghur tiligha terjime qilin'ghan kitabini tunji qétim körgenlikini eslep, mundaq dédi: “Shu yermenkige qatnashqanda xitay xelq jumhuriyitining körgezmisige bardim. Shu yerde Uyghur yazghuchi-sha'irliri téyipjan éliyéf, zunun qadirining eserlirini kördüm. Lékin, méning közümge birdin chüshken kitab “Qur'an kerim” boldi. Uni qolumgha élip, bu wetende chiqiptu, bu nahayiti zor ish iken dep, yermenke bashliqidin qur'an kerimining bir nusxisini sorisam, bermidi”.

Rabik ismayilof mezkur yermengkidin “Qur'ani kerim”ning bir nusxisini élip qaytqanliqini, buni qazaqistan Uyghur ziyaliylirining körüp, uni kiril yéziqida neshr qilish teklipini bergenlikini ilgiri sürdi. Alim shundaqla qur'an kitabining ötken esirning 90-yilliri tijaretchi dilmurat quziyéfning hamiyliqida neshr qilin'ghanliqini hem buning ahalige bikargha tarqitilghanliqini bildürdi.

Almutadiki qarimlar birleshmisining ezasi yarmuhemmet danaxunofning qarishiche, muhemmed salih ereb tilining yétük mutexessisi bolup, hem terjiman, hem alim süpitide uning peqet Uyghurlar ichidila emes, belki bashqimu xelqler arisida alahide hörmetke érishken ziyaliydur. Uning wapati pütkül dunya Uyghurliri üchün chong we orni tolmas yoqitishtur. Yarmuhemmet danaxunof özining ene shu muhemmed salih emgeklirini öginip terbiyilen'genlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Qur'ani kerim qazaqistan, qirghizistan Uyghurliri üchün terjime qilinip, tarqitilghan. Mushu waqitqiche u 10 ming dane chiqirilip, tarqitilghan bolush kérek. Elwette, u kishi köpligen ereb yéziqidiki kitablarni terjime qilip, miras qaldurup ketti”.

Yarmuhemmed danaxunof sowét dewride bolsun, yaki musteqilliq yilliri bolsun, qazaqistandiki Uyghurlarning islam dinini saqlap qélishida, qur'anning mezmuni we uning ehkamlirini chüshinishte muhemmed salihning alahide roli bar ikenlikini ilgiri sürdi. U yene muhemmed salih wapatining pütkül islam dunyasi üchünmu chong yoqitish bolup hésablinidighanliqini bildürdi.

Ziyaritimizni qobul qilghan mezkur pa'aliyetni uyushturghuchilarning biri, diniy zat tursun hajim arziyéf ötken yili pütkül Uyghurlarning meshhur diniy alim ablékim mexsumdin ayrilghan bolsa, köp waqit ötmeyla Uyghurlarning yene bir muhemmed salihtin juda bolghanliqini, uning ölümining özlükidin emes, belki xitay da'irilirining heddidin ashqan basturush siyasitidin yüz bergenlikini otturigha qoydi. U Uyghur diyarida xitay zulumi eng chékige yetken bir zamanda qazaqistanliq Uyghurlargha néme qilishi kérek dégen so'algha mundaq dep jawab berdi: “Biz wetinimizdiki Uyghurlargha bir payda élip kelmisekmu, lékin ziyanni élip kelmeydighanni oylishimiz kérek. Hemmimiz buningdin kéyinmu ittipaq bolup, millitimizge qandaq yoruqluq élip kélishni oylishimiz kérek. Uning türlük yolliri bar”.

Tursun hajim arziyéf her bir Uyghurning öz milliti üchün xizmet qilish lazimliqini, muhemmed salih oxshash ene shu kishilerni untumay, her xil pa'aliyetler arqiliq ularni yad étip turushning muhimliqini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet