مۇرات ھەمرايېف ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى دۇنياغا تونۇشتۇرۇشنىڭ باشلامچىسى ئىدى

مۇخبىرىمىز ئۈمىدۋار
2015-01-08
Share
murat-hemrayef-namliq-305.jpg ئالماتادىكى «مىر» نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان «مۇرات ھەمرايېف» ناملىق خاتىرە كىتاب. 2011-يىلى دېكابىر.
RFA/Oyghan


مۇرات ھەمرايېف سابىق سوۋېت دەۋرىدە قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستان جۇمھۇرىيەتلىرىدە ياشاپ، زور ھۆرمەت قازانغان ئۇيغۇر ئالىمى ئىدى. مۇرات ھەمرايېفنىڭ ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ۋە مەدەنىيىتى تەتقىقاتىدا قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى ھازىرمۇ ئۇيغۇرشۇناسلىق تەتقىقاتىدىكى مۇھىم پايدىلىنىش ماتېرىياللىرى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ قەلىمى ئاستىدا ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىيات نامايەندىلىرىنىڭ ۋە لۇتپۇللا مۇتەللىپ قاتارلىق ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ ئەسەرلىرى رۇس تىلىدا يورۇق كۆرۈپ، ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنى تونۇشتۇرۇش رولى ئوينىغان ئىدى.

ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 70 - 80 - يىللىرىدا پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرى ئارىسىدا ياخشى تونۇلغان پروفېسسور ۋە سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى پېداگوگىكا پەنلىرى ئاكادېمىيەسىنىڭ ئاكادېمىك نامزاتى، ئۆزبېكىستان پېداگوگىكا ئىنستىتۇتىنىڭ مۇدىرىلىق ۋەزىپىسىنى ئاتقۇرغان ئاتاقلىق ئۇيغۇر ئالىمى مۇرات ھەمرايېفنى ئۇيغۇرلار ھازىرمۇ دائىم ئەسلەيدۇ.

1936 - يىلى ئالماتادا تۇغۇلۇپ، 1983 - يىلى تاشكەنتتە ۋاپات بولغان مەشھۇر ئۇيغۇر ئالىمى مۇرات ھەمرايېف لۇتپۇللا مۇتەللىپ ئەسەرلىرىنى تۇنجى بولۇپ رۇسچىغا تەرجىمە قىلىپ، خەلقئاراغا تونۇشتۇرغان ئالىم ئىدى.

قازاقىستاندىكى ئۇيغۇر ئالىملىرىدىن بىرى، ئەدەبىياتشۇناس رابىك ئىسمايىلوف ئەپەندىنىڭ ئېيتىشىچە، تۈركىي شېرىيىتىنىڭ قاپىيە ۋە نەزەرىيىۋى مەسىلىلىرىگە ئائىت يازغان ئىلمىي تەتقىقات كىتابى تۈركولوگىيە ئىلمىي ساھەسىدىكى زور نەتىجىلەرنىڭ بىرى دەپ باھا بېرىلگەن مۇرات ھەمرايېف ئۇيغۇرلارنىڭ ئەدەبىياتى، سەنئىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مەدەنىيىتىنى پۈتۈن سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە چەتئەللەرگە تونۇشتۇرۇشتا كۆپ ئەمگەك سىڭدۈرگەن باشلامچىلاردىن ئىدى.

ئۇ، تۇنجى بولۇپ، ئۇيغۇر ئېلىنىڭ ئەدىبلىرىنىڭ ئەسەرلىرىنى 1950 - يىللىرى ئۆزبېك ۋە رۇس تىللىرىغا تەرجىمە قىلىپ ئېلان قىلىشقا كىرىشكەن.

1969 - 1970 - يىللىرى ئارىسىدا ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتىنىڭ نامايەندىلىرىدىن خىرقىتى، نىزارى، زەلىلى، نۆۋبىتى، بىلال نازىم ۋە باشقىلارنىڭ ئەسەرلىرىنى رۇس تىلىغا تەرجىمە قىلىپ نەشىر قىلدۇردى.

مەسىلەن؛ ئۇ، 1982 - يىلى، تاشكەنتتە «بىلال نازىم» ماۋزۇسىدا بىلال نازىم ۋە باشقىلارنىڭ ئەسەرلىرىنى مەخسۇس كىتاب قىلىپ، رۇس تىلىدا نەشىر قىلدۇردى.

1960 - 1970 - يىللىرى ئارىسىدا لۇتپۇللا مۇتەللىپ شېئىرلىرىنى رۇس تىلىغا تەرجىمە قىلىپ، موسكۋا قاتارلىق شەھەرلەردىكى چوڭ گېزىتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مەتبۇئات ساھەسىدە ئېلان قىلىپ، پۈتۈن سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە ئۇنىڭ سىرتىدىكى رۇس تىلىنى ئىشلىتىدىغان ھەر مىللەت ئوقۇرمەنلىرىگە لۇتپۇللا مۇتەللىپ ئەسەرلىرى، جۈملىدىن ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىيات نەمۇنىلىرى بىلەن تونۇشۇشۇش ئىمكانىيىتى ياراتقان ئىدى.

سوۋېت - خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ رەقىبلىك دەۋرىدە ئۇنىڭ قەلىمى ئاستىدا «لۇتپۇللا مۇتەللىپ شېئىرلىرى»نىڭ رۇسچە توپلىمى تۇنجى قېتىم موسكۋادا نەشىر قىلىندى شۇنىڭدەك ئۇ يەنە «سوۋېت ئىتتىپاقى چوڭ قامۇسى»نى يېزىشقا قاتنىشىپ، قامۇسنىڭ ئۇيغۇرلار ۋە ئۇيغۇر ئەدەبىياتىغا ئائىت قىسىمىنى تەييارلىدى.

پەقەت 47 ياش ئۆمۈر كۆرگەن مۇرات ھەمرايېف ئۆزىنىڭ قىسقا ئىلمىي ھاياتىدا يازغان بىر قانچە يۈز پارچە ماقالىلىرى ۋە ئون نەچچە پارچە كىتابلىرى ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپ ئەسىرلىك مول يازما ئەدەبىيات تارىخى، مەدەنىيىتى ۋە سەنئىتىگە ئىگە خەلق ئىكەنلىكىنى رۇس تىلى ئارقىلىق خەلقئاراغا تونۇشتۇرۇش ۋە ئېتىراپ قىلدۇرۇش يولىدا پۈتۈن كۈچ قۇۋۋىتىنى سەرپ قىلغان ئىدى.

پىكىرلەر (0)

بارلىق پىكىر - بايانلارنى كۆرۈش.

پىكىر قوشۇڭ

رادىئونىڭ ئىشلىتىش شەرتلىرىگە ئاساسەن، پىكىرلىرىڭىز تەكشۈرگۈچىلەر تەرىپىدىن تەستىقلىنىشى ۋە مۇۋاپىق دەرىجىدە تەھرىرلىنىشى تۈپەيلى، تور بەتتە دەرھال پەيدا بولمايدۇ. سىز قالدۇرغان مەزمۇنغا ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى جاۋابكار بولمايدۇ. باشقىلارنىڭ كۆز قارىشى ۋە ھەقىقەتكە ھۆرمەت قىلىشىڭىزنى سورايمىز.

تولۇق بەت