Qazaqistan Uyghurliri "Oghuzxan. Ewladlar" namliq kitab bilen tonushti

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-04-12
Élxet
Pikir
Share
Print
"Oghuzxan. Ewladlar" namliq kitabini tonushturush murasimidin bir körünüsh
"Oghuzxan. Ewladlar" namliq kitabini tonushturush murasimidin bir körünüsh
RFA/Oyghan


7 - Aprél küni almata shehirining dostluq mehelliside orunlashqan "Por - bajin" réstoranida yazghuchi mirghiyas yaqupofning rus tilida neshr qilin'ghan "Oghuzxan. Ewladlar" namliq kitabini tonushturush murasimi bolup ötti. "Inayet" jem'iyetlik birleshmisining uyushturushi bilen ötken bu murasimgha Uyghur alimliri, yazghuchiliri, yurt - jama'etchilik, qirghizistan we rusiyedin kelgen méhmanlar qatnashti. Murasimni "Inayet" birleshmisining re'isi turghanjan rozaxunof achti hem kelgen méhmanlarni qisqiche tonushturdi.

Kitabni tonushturush murasimining riyasetchisi edebiyatshunas alim rabik ismayilof m. Yaqupofning terjimihali we uning herbiy, edebiy pa'aliyiti heqqide doklat qildi. Doklatchi öz sözide aptorning iltimasi bilen "Oghuzxan" namliq kitabni Uyghurlargha téximu yéqindin tonushturush meqsitide Uyghur tiligha terjime qilghanliqini, m. Yaqupofning 90 yashlar etrapida bolghinigha qarimay, shu shekildiki kitab yazghanliqini yuqiri bahalap, buni edebiy jasaret dep atidi. Murasimda sözge chiqqan proféssor abdullam samsaqof oghuzxanning ismini tarixiy shexs süpitide ebediyleshtürüshte, bolupmu türkmenistanda, türkiyede köp ishlarning qiliniwatqanliqini, Uyghur élidiki yazghuchi we alimlarningmu bu yönilishte bir qatar emgekler yazghanliqini, uning yarqin obrazini yaritishta ziyaliylarning yenimu köp emgek qilishi lazimliqini ilgiri sürdi.

"Oghuzxan. Ewladlar" namliq kitabini tonushturush murasimidin bir körünüsh
"Oghuzxan. Ewladlar" namliq kitabini tonushturush murasimidin bir körünüsh Photo: RFA

M. Yaqupofning yazghuchiliq talanti, uning eserlirining bügünki kündiki ehmiyiti heqqide péshqedem ziyaliy zérip molotof, siyasetshunas qehriman ghojamberdi, sha'ir abdughopur qutluqof, almatadiki Uyghur xanim - qizliri namidin sheherbanum seydullayéwa, yurtdashliridin abduqéyim axunof, maydin abdullayéf, shundaqla m. Yaqupofning kesipdashliri öz pikirlirini bildürdi.

Qazaqistan bilim we pen ministirliqi süléyménof namidiki sherqshunasliq institutining bash ilmiy xadimi, tarix penlirining doktori eblehet kamalofning éytishiche, oghuzxan, birinchi nöwette, epsaniwiy shexs bolup, "Oghuzxan riwayiti" bir nechche musulman eserliride saqlinip qalghan. Ene shularning biri 14 - esirning bashlirida yézilghan reshididinning "Jemi'at tewarix" eseridur. Bu riwayet shundaqla 17 - esirde yézilghan ebulghazining "Shejere'i türk" emgikidimu orun alghan. Emma oghuzxan heqqide riwayetning eng deslepkisi uning "Oghuzname" Uyghur nusxisi bolup, buning 15 - esirde qayta köchürülgen tékisti bizning dewrimizgiche yétip kelgen.

A. Kamalof radiyomiz ziyaritini qobul qilip, "Oghuzname" eserining ehmiyiti heqqide mundaq dédi: ""Oghuzname"ning tékisti öz waqtida sowét türkiyshunas alimliri teripidin yaxshi öginilgen idi. Mesilen, 1959 - yili aléksandir shérbak "oghuzname we muhebbetname" dégen kitabini neshr qilghan. "Oghuzname"ning Uyghurche nusxisining ehmiyiti shuningdiki, uningda oghuz qaghan "Uyghur qaghani" dep atilidu. Buning özi alimlarning oghuz qaghanni biwasite Uyghurlar bilen baghlashturushigha seweb bolmaqta. Oghuzxanning epsaniwiy shexs bolghinigha qarimay, Uyghurlarning oghuzlar bilen biwaste alaqisining barliqi toghriliq éytalaymiz. Qedimiy Uyghurlar oghuz qebililirining sherqiy qismini teshkil qilghan, shuning üchün ular toqquz oghuz nami bilen melum bolghan. Eger oghuzxan özi toghriliq éytidighan bolsaq, u türkiy xelqlirining tarixiy xatiriside birinchi ejdad süpitide saqlinip qalghan. Tarixning deslepki basquchlirida oghuzxan aliy hakimiyetning bir simwoligha aylinip qalghan. Peqet oghuzxan ewladlirila xan bolush hoquqlirigha ige boldi. Xéle waqitlardin kéyin chinggizxan dewridimu shundaq hadise yüz berdi. Peqet chinggizxan ewladlirila xan bolalaytti. Oghuzxan heqqide éytidighan yene bir nerse, hazirqi yazghuchilarning oghuzxan toghriliq yéziwatqanlirining barliqi heqiqetenmu oghuzxan özi toghriliq emes, belki hun aliy hakimdari, yeni shenyu toghriliq hékayidur. 19 - Esirdin tartip bezi alimlar oghuzxan bilen hun memlikitining asaschisi modé shenyuni bir shexs dep qarighan." a. Kamalof bu heqte pikrini yekünlep, oghuzxanning köpligen türkiy xelqlirining bügünki hayatida simwolluq menagha ige boluwatqanliqini, bolupmu uning qedimiy döletchilikning bir simwoligha aylan'ghanliqini ilgiri sürdi.

1926 - Yili almata wilayitining chélek tewesige qarashliq qoram yézisida dunyagha kelgen m. Yaqupof ottuz yildin oshuq waqtini herbiy xizmetke béghishlighan. U sowét - gérman urushining qatnashquchisi. Hörmet bilen dem élishqa chiqqandin buyan m. Yaqupof edebiy ijadiyet bilen shughullinip kelmekte. Metbu'at sehipiliride uning bir qatar ochérkliri yoruq kördi. 2004 - Yili uning "Ghulja - soda shehiri", 2009 - yili "Oghuzxan" namliq kitabliri neshr qilin'ghan.

Ziyaritimizni qobul qilghan tagh - kan inzhénéri, proféssor abdullam samsaqof kespiy yazghuchi emes, belki herbiy kishining tarixiy mawzugha bir nechche qétim muraji'et qilip, mundaq emgeklerni ijad qilishining köpchilikni xushal qilghanliqini, tarixiy eser yézish üchün köp izdinish lazimliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Oghuzxanni türkiy milletler bowimiz dep tonuydu, sewebi oghuzxandin türkiy xelqlerning yazma tarixi bashlinidu. Bérnsham we bichurin oxshash alimlar batur tengriqut bilen oghuzxanni bir shexs dep bilgen. Bu yili oghuzxanning textke oltarghanliqigha 2225 yil toldi."

M. Yaqupof mezkur murasimda sözge chiqip, oghuzxanning namini ebediyleshtürüshning muhimliqini, uning tewellutlirini ötküzüsh meqsitide hökümet rehberlirige, bolupmu birleshken döletler teshkilatining ma'arip, ilim - pen we medeniyet idarisige muraji'et qilish lazimliqini bildürdi. U qazaqistan Uyghurlirining omumiy tereqqiyatigha salmaqliq töhpe qoshup kéliwatqan "Inayet" birleshmisige, hertereplime qollap - quwetlep kelgen méhmanlargha minnetdarliqini izhar qildi.

Toluq bet