Proféssor éllyot spérlingning Uyghurlar heqqide éytqanliri (2)

Muxbirimiz eziz
2017-07-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Éllyot spérling indiyana shitatining blomington shehridiki "Tibet medeniyet merkizi" de Uyghurlarning meniwi anisi rabiye qadir xanim bilen bille. 2006-Yili 26-séntebir
Éllyot spérling indiyana shitatining blomington shehridiki "Tibet medeniyet merkizi" de Uyghurlarning meniwi anisi rabiye qadir xanim bilen bille. 2006-Yili 26-séntebir
RFA/Aziz

"'shinjang qedimdin tartip xitayning birqismi' dégen sözning asasi yoq!"

Amérikidiki indiyana uniwérsitétining xelq'aragha tonulghan tibetshunas proféssori éllyot spérling hayat waqtida xitay öktichi ziyaliysi tang denxung bilen mexsus söhbette bolghan hemde bu jeryanda Uyghurlar tarixigha da'ir bezi mesililer heqqide öz qarishini otturigha qoyghan idi. Yéqinda tang denxung radiyomizning ziyaritini qobul qilip, shu qétimqi söhbet hemde bashqa alaqidar mesililer heqqidiki bezi so'allirimizgha jawab berdi. 

Buningdin üch yil ilgiri, xitay yazghuchisi tang denxung xanim özining kelgüsidiki yéziqchiliq pilani üchün amérikidiki indiyana uniwérsitéti merkizi yawro-asiya fakultétining proféssori, xelq'aragha tonulghan tibetshunas alim éllyot spérling bilen uzun söhbette bolghan hemde söhbettin sin xatirisi qaldurghan. U yéqinda merhum éllyot spérlingning a'ile tawabi'atlirining ruxsiti bilen özi sin'gha alghan söhbet xatirisini bizge teqdim qildi. Shuning bilen merhumning Uyghurlar heqqide éytqan, emma metbu'atlarda közge chéliqmaydighan bezi bayanliri bizge ayan boldi.
Ularning söhbiti tebi'iy yosunda tibet rayonigha da'ir mesililerdin bashlinip, xitay hökümitining milliy siyasetlirining qurbanliridin biri boluwatqan Uyghurlar mesilisi heqqidimu tégishlik orun alghan. Bu jeryanda tang denxung sorighan so'allarning biri, xitay hökümiti yillardin buyan öz teshwiqatlirida izchil tilgha élip kéliwatqan "Shinjang ezeldin junggoning ayrilmas bir qismi" dégen bayanat heqqide uning qandaq közqarashta ikenliki bolghan. 

Proféssor éllyot spérling bu heqte söz qilip, bu heqte söz bolghanda xitay hökümitining herqachan qedimki zamanlargha xas "Tarixiy pakit" larni kötürüp chiqidighanliqini, emma ularning bu xil yosunda mesilini ispatlashqa urunushlirining logikigha uyghun emeslikini alahide tekitleydu. U bu toghriliq mundaq deydu: "Chünki, bu tarix bekmu zor derijide burmilinip ketti. Qandaq désingiz, xitay hökümiti hazir he désila 'shinjangdin xen xanidanliqi zamanisigha mensup palani buyum tépildi. Démek shinjang bizge mensup bolghan' dégendek geplerni qilidu. Siz yipek yolini boylap her bir kilométir yerni qazsingiz, birer nerse chiqmay qalmaydu. Yene misal alsaq, rim impériyisi tewesidin xitayning tengge pulliri köplep tépilghan. Ashu menteqe boyiche bolghanda rim impériyisi yaki yawropa xitaygha tewe bolamdu? bundaq geplerning héchqandaq asasi yoq. Xitayning bu xildiki gepliri hazir ularning tinch okyanda déngiz térritoriyisi heqqide ghowgha qiliwatqanliqi bilen oxshashla bir ish. Shinjang heqqide dewatqanliri bolsa buningdinmu öte mejnunlarche geplerdur. Shinjangning ötken esirdiki tarixining özigila qaraydighan bolsaq, ularning medeniyet arqa körünüshi, tarixiy arqa körünüshi, siyasiy arqa körünüshi qatarliqlar merkiziy asiya rayoni bilen eng zich munasiwetlik bolup chiqidu. Ularning til jehettiki munasiwitimu mushundaq. Démek, bu sahelerning xitay bilen héchqandaq alaqisi yoqluqi besh qoldek ashkara bolidu. Qaraydighan bolsingiz, merkiziy asiyadiki xelqler ötken esirlerde char rusiye impériyisining, kéyinche sowét ittipaqining térritoriyisige kirgen. Emdilikte bolsa ular bu térritoriyilerning héchqaysisida emes. Xuddi shuningdek shinjangning tarixi bekmu murekkep. Shunga addiyla qilip, 'shinjang ezeldin xitayning ayrilmas bir qismi' déyishke bolmaydu. Bu xitaydiki xeriteshunas ten chishyangning tetqiqat usuli. Tarix özgirip turidu, bizning hazir éytiwatqanlirimiz 22-esirge barghanda bashqiche bolup qélishi tamamen mumkin."

Bu heqtiki muhakimining dawamida proféssor éllyot spérling 1271-yili qurulghan yüen sulalisining xitay hökümet teshwiqatida herqachan "Tarixiy matériyal" süpitide suyi'istémal qilinidighanliqini tilgha alidu. Melum bolushiche, buninggha oxshap kétidighan ehwal Uyghurlargha da'ir teshwiqatlardimu bar bolup, xitay tarixshunasliri buningda eng tipik misal qilip ishlitidighini, turpandiki idiqut Uyghur xanliqining qaghani barchuq art tékindur. Bu kishi 1211-yili chinggizxan'gha bey'et qilghanda chinggizxan uninggha özining kenji qizini yatliq qilghan hemde uni "Beshinchi oghlum" dep atighan. Idiqut Uyghur xanliqining mushu yosunda chinggizxan berpa qilghan mongghul impériyisining bir terkibi qismigha aylan'ghanliqi bolsa, xitay da'irilirining "Shinjang yüen sulalisi dewridimu xitayning bir terkibi qismi idi" deydighan bayanlirining "Tarixiy asasi" bolup qalghan. 

Proféssor éllyot spérling bu heqte söz bolghanda "Yüen sulalisi" we "Xitay döliti" dégen atalghularni tengleshtüriwélishning intayin bimenilik bolidighanliqini tilgha aldi. Uning pikriche, song sulalisi hökümranliq qilghan xitayni boysundurghan hemde özining bir terkibi qismi qiliwalghan mongghul dölitini "Xitay döliti" dewélish logikigha uyghun emes. Shuning üchün mongghullar boysundurghan jaylarni "Xitay boysundurghan jay" déyish oxshashla put tirep turalmaydu. U bu heqte mundaq deydu: "Sizning xewiringiz bar, men bu yerde ularni (yeni mongghul impériyisi we menching impériyisi) istélachi impériyiler dep qaraymen. Gherb dunyasidiki herqandaq bir tetqiqatchi mongghul impériyisini yaxshi bilidu. Yene kélip ularning hemmisila bu mesilige mushundaq qaraydu. Yeni néme désingiz, biz dewatqan mongghul impériyisi herqachan chet'ellerdiki alimlarning eserliride menching impériyisi bilen bille tilgha élinidu. Halbuki 'menching impériyisi' bilen 'xitay' bashqa-bashqa uqum. Addiyraq qilip éytqanda, menching impériyisi xitay dölitini boysundurghan, buning bilen xitay döliti menching impériyisining bir qismigha aylan'ghan. Bu hal xuddi mongghul impériyisi zamanisida tibet rayoni hemde xitay döliti mongghul impériyisining bir terkibi qismigha aylan'ghandekla bir ish. Xitaydiki xitay tarixshunasliridin 'tibet qachan xitay térritoriyisining bir qismigha aylan'ghan?' dep sorisingiz, ular derhalla 'tibet 13-esirde yüen sulalisi térritoriyisining bir qismigha aylan'ghan' deydu. 'yüen sulalisining qaysi mezgilide shundaq bolghan?' dep sorisingiz, ular herxil jawab béridu. Chünki, 'tibetning 13-esirde xitay dölitining bir qismigha aylan'ghanliqi' heqqide biz héchqandaq yazma höjjet yaki impératorning mushundaq birer yarliqini tapalmaymiz. Tibet shu waqitta xitay dölitige emes, belki mongghullargha mensup bolghan. Buni héchkim inkar qilalmaydu. Tibetche wesiqilerde bu heqte yéterlik ispat bar. Ejeba bu, tibetning xitay dölitige tewe bolghanliqimu? ular qachan tibetni xitay katégoriyesige mensup qiliptiken? shuning üchün bu pütünley aqmas gepler. " 

Melum bolushiche, hazir Uyghurlar diyaridiki herqandaq teshwiqatta tarix témisida söz bolghanda, xitay da'iriliri izchil halda "Shinjang ezeldin xitayning ayrilmas bir qismi" dégen hökümni destek qilidiken. Halbuki, tarixshunaslarning bu heqtiki alaqidar mulahiziliride bolsa buninggha bashqiche bolghan qarashni algha sürüwatqanliqi melum.

Toluq bet