Qazaqistanda tonulghan yazghuchi yehya tayirof alemdin ötti

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-01-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Qazaqistanda tonulghan yazghuchi yehya tayirof.
Qazaqistanda tonulghan yazghuchi yehya tayirof.
RFA/Oyghan

11-Yanwarda qazaqistanning almuta wilayitige qarashliq qapchighay shehiride istiqamet qiliwatqan tonulghan yazghuchi yehya tayirof 80 yashqa tolush aldida wapat boldi. U qazaqistan Uyghur edebiyatining proza saheside ünümlük ijadiyet qilip kéliwatqan yazghuchilarning biridur.

Péshqedem sha'ir abdughopur qutluqofning éytishiche, yehya tayirofning alemdin ötüshi peqet qazaqistan Uyghur edebiyati üchünla emes, belki pütkül Uyghur edebiyati üchünmu chong bir yoqitish hésablinidiken. U, merhumning hayatining axirqi künlirigiche qolidin qelimini tashlimighanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Wetenperwer oghlanimiz, istédatliq yazghuchi yehya tayirof 1962-yili 29-may qanliq weqeside wetinini terk étip, sowét ittipaqigha chiqqan idi. Uning hayati bu tewege chiqqandin kéyin nahayiti ronaq tépishqa bashlidi. U pütün hayatini Uyghur xelqining metbu'at ishliri saheside ishlep ötküzdi. Pénsiyege chiqquche uning hayati Uyghur xelqini oyghitish yoligha serp qilindi".

Igilishimizche, yehya tayirof 1938-yili 7-dékabirda Uyghur élining ghulja shehirige qarashliq herembagh mehelliside dunyagha kelgen bolup, on yashqa kelginide anisidin, on sekkizge kelmey atisidin ayrilghan. U maytagh, qarimay sheherliride ishlep, andin 1963-yili qazaqistan'gha köchüp chiqqan. U bu yerde deslep almuta wilayitige qarashliq chélek nahiyesining qarayota yéza yashlar mektipide, andin yarkend tewesidiki penjim yézisining abdulla rozibaqiyéf namidiki ottura mektipide Uyghur tili we edebiyati kespi boyiche mu'ellim bolup ishlidi. U 1971-yili özbékistan paytexti tashkent shehirige köchüp bérip, özbékistan radiyo-téléwiziye idariside, andin özbékistan partiye tarixi institutida xizmet qildi. 1973-We 1988-yillar ariliqida almuta shehiride chiqidighan jumhuriyetlik "Kommunizm tughi", yeni hazirqi "Uyghur awazi" we uning qoshumchisi "Yéngi hayat" gézitlirining özbékistanda turushluq muxbiri bolup ishlidi. Yehya tayirof 1996-yilghiche özbékistan télé-radi'o shirkitining chet ellerge anglitish Uyghur tehriratida muxbirliq wezipisini atqurdi. Salametliki sewebidin dem élishqa chiqqan yehya tayirof 2001-yili qazaqistanning ili nahiyesige qarashliq qapchighay shehirige kélip orunlashti.

Abdughopur qutluqofning sözlirige qarighanda, yehya tayirof qazaqistan'gha köchüp kelgendin kéyin, biwasite edebiy ijadiyet bilen shughullan'ghan. U, "Köyüwatqan yol" romanida yazghuchi özi shahit bolghan 29-may qanliq weqesini teswirligen bolup, bu eser kitabxanlarda küchlük inkas qozghighan. Abdughopur qutluqof 60 yil mabeynide qedinas dost bolup ötken qelemdishining wapatining nahayiti éghir kelgenlikini otturigha qoydi.

Yehya tayirofning deslepki eserliri ötken esirning 50-yilliri "Shinjang néfitchiliri", "Ili géziti", "Ammiwi kulub", "Tarim" qatarliq gézit-zhurnallirida élan qilin'ghan. 1979-Yili sowét yazghuchilar ittipaqigha ezaliqqa qobul qilin'ghan. Yehya tayirofning "Közler", "Eqide", "Méhir", "Dunyagha bir kélimiz", "Tar kochidiki ay" qatarliq kitabliri yoruq körgen bolup, ularning beziliri rus, qazaq, özbék tillirida moskwa, tashkent we almuta sheherliride neshr qilin'ghan. Edibning "Sa'adet tériki", "Ömrüm bahari", "Hesret" qatarliq hékayiliri Uyghur élidiki "Ili deryasi" zhurnilida, "Dunyagha bir kélimiz" powésti shinjang xelq neshriyatida yoruq körgen. Kéyinki yilliri yazghuchining zamaniwi mawzudiki "Yazning yalghuz yadnamisi" namliq romani bilen 1962-yili ghuljida yüz bergen may weqesige béghishlan'ghan "Köyüwatqan yol" namliq romani shundaqla bashqa köpligen hékayiliri metbu'at sehipiliride yoruq körgen.

2014-Yili almutadiki "Mir" neshriyatidin yoruq körgen "Köyüwatqan yol" namliq romanda 1962-yilning may éyida ghuljida yüz bergen qanliq weqe shundaqla milliy armiye we ularning ewladlirining, her xil sahelerde emgek qiliwatqan kishilerning béshidin ötküzgen kechmishliri, xitay da'irilirining "May weqesi" ni keltürüp chiqishtiki sewebliri we shu weqening aqiwetliri heqqide hékaye qilinidu. Eserde Uyghur élining ili tewesidin ottura asiyagha bolghan ammiwi köch-köchke a'it weqeler tarixiy pakitlargha asaslan'ghan halda teswirlinidu.

Körneklik satirik yazghuchi abduxaliq mahmudof edebiy ijadiyetning yehya tayirof hayatining asasi qismi bolghanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "U özining körgen-bilgenlirini, hayatta bolghan özgirishlerni yézish we uni xelqqe chüshendürüsh arqiliq uninggha tesir qilish dégen yaxshi niyetler bilen yashidi. Yehya aka öz ijadida tarixiy eserlerni az yazdi, biraq saz yazdi. Uning qolimizda bar kitabliri nahayiti ixcham, oqughuchilargha singishliq, terbiyewi ehmiyiti chongqur eserlerdur. Yehya akining öz hayatining axirida bir tarixiy eser yézish niyiti bolghan. Shuninggha matériyal toplap, emdi yéziwatimen dep yürüwédi, uninggha nésip qilmaptu. Qazaqistan Uyghur edebiyatida 25 tek Uyghur yazghuchi sabiq sowét ittipaqi yazghuchilar ittipaqining ezasi bolghan. Ularning köpchiliki qéridi, yashlirimiz az. Shundaq waqitta yehya akimizning kétishi biz üchün chong yoqitish bolup qaldi".

Abduxaliq mahmudof, merhum yehya tayirofning öz eserliri arqiliq özige heykel ornitip ketkenlikini, uning Uyghur xelqining qelbide menggü saqlinidighanliqini bildürdi.

Toluq bet