Qazaqistanda sha'ir we yazghuchi ömer muhemmedining 110 yilliqi xatirilenmekte

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-03-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Ömer muhemmedining yurti almata wilayitining emgekchiqazaq nahiyisige qarashliq yéngisheher yézisigha ornitilghan özining heykili.
Ömer muhemmedining yurti almata wilayitining emgekchiqazaq nahiyisige qarashliq yéngisheher yézisigha ornitilghan özining heykili.
RFA/Oyghan

Qazaqistandiki tetqiqatlargha qarighanda, Uyghur edibliri öz eserliride sowét tüzümini küyleshtin tashqiri, Uyghurlarning béshidin ötken japa-musheqqetlerni, xelqning azadliq we erkinlik kürishini, milliy örp-adetlerni, medeniyetni, zamandashlirining kündilik turmushini, arzu-armanlirini teswirligen. Ene shularning biri sha'ir we yazghuchi ömer muhemmedining tughulghinigha bu yili 110 yil toldi.

Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan filologiye penlirining namzati rabik ismayilof shu dewr Uyghur edebiyatining béshida turghan köpligen ediblerning nahayiti kembeghel a'ililerdin bolup, shulardin ömer muhemmedi we nur israyiloflarning yitimliqning azabini köp tartqanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Biz hazir yamanlawatqan kéngesh hakimiyiti shu yilliri kembeghellerning baliliri üchün mekteplerni achqan. Shularning ichide bolghan ömer muhemmedi dadisi bilen qoraychiliq qilip, ömür sürgen. Ö. Muhemmedi mektepte oqup yürgen waqtida uning közige tatar edebiyatining sha'irliri chüshken bolushi mumkin. Chünki özining deslepki shé'irlirini u tatar edebiyatining wekillirige misal qilip yézishqa bashlaydu. Bizning edebiyatimiz aruz sheklide yézilghan bolsa, xelq éghiz edebiyati asasen barmaq weznide bolsa, ö. Muhemmedi özining shé'irlirini erkin wezinde yézishqa bashlaydu."
Ö. Muhemmedi 1906-yili hazirqi almata wilayitining emgekchiqazaq nahiyisige qarashliq yéngisher yézisida kembeghel a'iliside dunyagha kelgen. U alte yéshida anisidin ayrilghan bolup, 1918-yildin kéyin dadisi bilen almataning sayboyi mehellisige kélip orunlishidu. Kembeghelchilikning zerdabini köp tartqan ömer peqet 14 yéshida deslep qétim mektepke kirgen. Ö. Muhemmedi 1922-yili almatada échilghan üch ayliq kursni tamamlap, tashkenttiki az sanliq milletler bilim ornida oqudi. 1927-Yili almatagha qaytip kélip, bir nechche yil "Zerwat" mektipide, andin chélek yézisida mu'ellim bolup ishlidi. Sha'ir kéyinchirek, yeni zerwat mektipi yarkent shehirige köchürülgendin kéyin shu yerge bérip, ustazliq qildi, ilmiy mudir wezipisini orunlidi, shuning bilen bir qatarda edebiy ijadiyet bilenmu shughullandi. Uning eserliri "Kembegheller awazi" gézitide pat-patla bésilip turdi. Edib éghir aghriqtin kéyin 1931-yili 25 yéshida wapat boldi.

Edebiyatshunas rabik ismayilof ö. Muhemmedini birinchi nöwette uning etrapida yüz bériwatqan weqelerning, turmushtiki özgirishlerning qiziqturup, özige oxshash kembeghellerning turmush-tirikchilikige chong ehmiyet bergenlikini tekitlep, yene mundaq dédi: "Egerde biz uning shé'irlirini oquydighan bolsaq, emgek ademlirini, ularning pidakarane emgek qiliwatqanliqini körimiz. U yéngi ademning shekilliniwatqan obrazini yazidu. Ö. Muhemmedining yene bir chong xizmiti, u kéngesh Uyghur edebiyatida deslep hékayilerni yézishqa bashlaydu. Bu hékayilerni tenqidiy köz bilen tekshüridighan bolsaq, ularda bedi'iylikning nahayiti az ikenlikini, uninggha qarighanda yéngi idiyining shekilliniwatqanliqini körimiz. Biraq ularni öz dewri üchün, dewrning özini süretligen dewrge ahangdash bolghan shé'irlar, hékayiler dep hés qilimiz. Shuning üchün biz hazirqi peytte uning ijadiyitige baha bergen bolsaq, bahani mushu turghudin bérish kérek, dep hésablaymen."

Ö. Muhemmedi wapatidin köp waqit ötmeyla, uning dadisi toqa boway sayboyi mehelliside alemdin ötken. Ömerning qebrisi hazir yarkent shehirining sherqiy qismidiki qebristanliqta orunlashqan bolup, qazaqistanning Uyghurlar zich orunlashqan köpligen mehellilerdiki kochilar, shundaqla emgekchiqazaq nahiyisining awat yézisidiki ottura mektep uning ismi bilen atilidu. Buningdin tashqiri, 2006-yili sha'irning 100 yilliqi munasiwiti bilen panfilof nahiyisining rehberliki hemde nahiyilik Uyghur medeniyet merkizining uyushturushida yarkent shehiride chong tentene ötken idi.

Yéqinda bolsa, ö. Muhemmedi özi ustazliq qilghan hazirqi yarkent gumanitarliq-téxnikiliq téxnikomida, yeni ilgiriki zerwat mektipide, sha'irning 110 yilliqigha béghishlan'ghan téxnikom oqutquchisi, sha'ir molutjan toxtaxunofning rehberlikidiki "Ilham" ijadiy birleshmisi we 1-kurs oqughuchilirining uyushturushi bilen "Pildirlighan chiraghliring öchmeydu…" mawzusida edebiy kech ötküzüldi.

M. Toxtaxunof ziyaritimizni qobul qilip, bu heqte mundaq dédi: "Uning ijadiyitining alahidiliki shuningdiki, u Uyghur edebiyatida birinchilerdin bolup chashma shé'irini wujudqa keltürgen. Prozida bolsa özining hayatidin élin'ghan weqelerni teswirlep bergen. Bu pa'aliyetlirimizning asasiy meqsiti sha'ir ijadini keng türde oqup-öginish boldi. Yighin'gha panfilof nahiyilik medeniyet merkizi wekilliri shundaqla "Yarkent tewesi" gézitining zhurnalistliri qatnashti. Kech mezmunluq we tesirlik ötti. Buningdin kéyinmu ö. Muhemmedining ijadiyiti ewladtin-ewladqa saqlinip qalidu, dégen oydimiz."

Ö. Muhemmedi "Oqutquchigha", "Séghindim séni", "Munglanmang, singlim", "Ömer öldi", "Éghir künlerde", "Sirliq aydinglarda", "Sen hazirlan" qatarliq shé'ir we hékayilerning aptoridur. Öz nöwitide tetqiqatchi-alimlar, sha'ir-yazghuchilar uning hayati we ijadiy pa'aliyiti heqqide öz emgeklirini neshr qilip turdi. Ataqliq alim m. Hemrayéfning "Ömer muhemmedining tallanma eserliri", körneklik yazghuchi jamalidin bosaqofning "Yalqun" powésti shular jümlisidindur.

Toluq bet