Qazaqistan Uyghurliri Uyghur milliy metbu'atining 100 yilliqini xatirilidi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-06-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Qazaqistanda ötküzülgen Uyghur milliy metbu'atining 100 yilliqigha béghishlan'ghan ilmiy muhakime yighinidin bit körünüsh. 2018-Yili, 22-iyun. Almuta, qazaqistan.
Qazaqistanda ötküzülgen Uyghur milliy metbu'atining 100 yilliqigha béghishlan'ghan ilmiy muhakime yighinidin bit körünüsh. 2018-Yili, 22-iyun. Almuta, qazaqistan.
RFA/Oyghan

22-Iyunda almuta shehiridiki dostluq öyide Uyghur milliy metbu'atining 100 yilliqigha béghishlan'ghan ilmiy muhakime yighini bolup ötti. Mezkur yighin qazaqistan xelqliri ansambuliyesining qollap-quwwetlishi bilen ötküzüldi. Bu pa'aliyet qazaqistan Uyghurlirining jumhuriyetlik étno-medeniyet merkizi hemde jumhuriyetlik "Uyghur awazi" géziti teripidin uyushturuldi.

Yighin riyasetchisi, "Uyghur awazi" gézitining bash muherriri érshat esmetof bu yil ichide qazaqistan Uyghurlirining shundaqla latin yéziqigha ötüsh hem uni qobul qilish qararini muhakime qilghanliqini we "Atu" paji'esining 100 yilliqini omumyüzlük xatirilep ötkenlikini tekitlidi. U Uyghur milliy metbu'atiningmu özige xas uzun musapini bésip ötüp, tarixning köpligen sinaqlirigha berdashliq bérip kelgenlikini otturigha qoydi. 

Murasimda aldi bilen sözge chiqqan qazaqistan xelqliri ansambuliyesi re'isning orunbasari lé'onid prokopénko qazaqistan Uyghur metbu'atining tarixigha qisqiche toxtilip, uning tereqqiyatigha salmaqliq töhpe qoshqan zhurnalistlargha ansambuliye namidin teshekkürname hem xatire sowghilirini tapshurdi. Andin sözge chiqqan qazaqistan parlaménti aliy kéngishining ezasi, qazaqistan Uyghurlirining jumhuriyetlik étno-medeniyet merkizining re'isi shahimerdan nurumof qazaqistan Uyghur metbu'atining tarixini tetqiq qilishta bolupmu tatar xelqining perzenti, Uyghurshunas alim, tarix penlirining namzati munir érzinning emgikini yuqiri bahalidi. U yene akadémik saghimbay qozibayéfning Uyghur metbu'ati boyiche élip barghan izdinishlirini alahide tekitlidi. Shahimerdan nurumof qazaqistan parlaménti aliy kéngishining ezalar guruppisining yétekchisi sa'utbék abdraxmanofning tebriknamisini oqudi.

"Sadayi taranchi" géziti-qazaqistan Uyghur metbu'atining tunji qarlighichi" mawzusida "Uyghur awazi" gézitining bash muherriri érshat esmetof doklat qildi. U "Sadayi taranchi" gézitining neshr qilinish tarixi hem uning Uyghur metbu'atining rawajlinishigha bolghan tesiri heqqide toxtaldi. Érshat esmetof radiyomiz ziyaritini qobul qilip, "Sadayi taranchi" gézitining Uyghur metbu'atining tunji neshri ikenlikini chüshendürüp, mundaq dédi: "1918-Yili 'sadayi taranchi' dégen komitét qurulup, shuning orgini süpitide deslep qazaqistan diyarida neshr qilinip, ottura asiyagha taralghan mushu gézit bolghan. Uningda abdulla rozibaqiyéf, isma'il tahirofqa oxshash körünerlik jem'iyet erbabliri xizmet qilghan. Bash muherrirlikke tataristandin teklip qilin'ghan zerif beshiri bolghan. Höseyinbek yunusof dégen qérindishimizning shexsiy basmixanisi uni chiqirishqa xizmet qilghan. Mana shundaq japalar bilen qazaqistandiki birinchi gézit 1918-yili chiqqan. Shuning üchün biz bügün chiqqan barliq gézitlerning asasi sélin'ghan bayram dep uni qobul qiliwatimiz."

Érshat esmetof mundaq edep hésablashqa asasning bar ikenlikini, bu mesile üstide alimlarning ishligenlikini, tonulghan tarixchi munir érzinning bu yönilishte élip barghan tetqiqatliriningmu shuninggha delil bolghanliqini otturigha qoydi. U yene mundaq dédi: "Uningdin tashqiri biz saghimbay qozibayéftinmu minnetdar. Sewebi u mushuninggha jan köydürüp yürginige nechche yillar boldi. Biz 'Uyghur awazi' ning 50 yilliqini ötküzgende saghimbay akimiz chong dölet we jem'iyet erbabliri aldida shundaq dégen: 'biz xata ish qiliwatimiz. Eslide 'Uyghur awazi' gha 50 yil emes, uni 90 yil déyishimiz kérek. ' u adem mana öz meqsitige yetti désekmu bolidu. U Uyghur metbu'atining 'sadayi taranchi' din bashlinidighanliqini ispatlighanlarning biri. Buninggha sherqshunas shahimerdan nurumofmu nahayiti nurghun töhpe qoshti." 

Uning éytishiche abdukérim tudiyarof, minemjan asimofqa oxshash zhurnalistlarmu buninggha öz töhpilirini qoshqan. 
Murasimda sözge chiqqan qazaqistan zhurnalistika akadémiyisining prézidénti, tarix doktori, proféssor saghimbay qozibayéf yettisuda tunji bolup Uyghurlarning gézit neshr qilghanliqini, bu jehette abdulla rozibaqiyéf bashliq bir qatar Uyghur metbu'atchilirining asasliq rol oynighanliqini otturigha qoydi. U Uyghurlarning qedimiy medeniyet yaratqan xelq ikenlikini yéqindin sezgen we chüshen'gen halette Uyghur xelqige nisbeten alahide hörmitini izhar qilish üchün mezkur yighin'gha qatniship olturghanliqini bildürdi. 

Alim munir érzin bolsa qazaqistan Uyghur metbu'atining 100 yilliqni peqet qazaqistan yaki bolmisa ottura asiya Uyghurliriningla emes, belki pütkül dunya Uyghurlirining hayatidiki chong weqe dep chüshinidighanliqini ilgiri sürdi. U "Sadayi taranchi" gézitining heqiqetenmu qazaqistan Uyghur metbu'atining tunji qarlighichi ikenlikini hemde buning yettisuda yüz bergen chong tarixiy weqe ikenlikini tekitlidi. 

Ziyaritimizni qobul qilghan proféssor saghimbay qozibayéf buningdin 100 yil ilgiri jenubiy qazaqistanda tunji gézit "Sadayi taranchi" ning chiqqanliqini hem buning heqiqetenmu tarixiy weqe ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Bu peqet Uyghur milliy metbu'atiningla qarlighichi emes. Shunimu ishenchlik éytishqa boliduki, bu hem köp milletlik qazaqistan jama'etchilikining tunji qarlighichidur. Hetta jumhuriyetlik, ölkilik gézitler, mesilen, hazirqi "Égémén qazaqistan" ilgiri "Uchqun" bolup 1919-yili shu waqittiki paytext orénburgta chiqqan. 13 Kündin kéyin rus tilidiki "Qirghiz ölkisining xewerliri", yeni hazirqi "Kazaxstanskaya prawda" géziti chiqqan. Rast, u waqitlarda qazaqistanning bashqimu wilayetliride gézitler chiqqan bolsimu, emma "Sadayi taranchi" ularning ichidiki tunjisidur."

Saghimbay qozibayéf Uyghur metbu'ati toghriliq arxiplarda tépilghan yéngi pakitlar asasida shundaq qarargha kelgenlikini, bu mesilini sowét dewride tetqiq qilishning hem shundaq dep jakarlashning mumkin bolmighanliqini bildürdi. U köpligen arxip matériyalliri, tetqiqatlar we metbu'at melumatliri asasida hazirqi "Uyghur awazi" géziti tarixining 100 yil ilgiri bashlan'ghanliqini ishenchlik halda éytishqa bolidighanliqini körsetti. 

Igilishimizche, "Sadayi taranchi" géziti chiqqandin buyan qazaqistan bilen Uyghur éli otturisidiki soda-iqtisadiy, medeniy alaqiler qoyuq rawajlinip kelgen idi.

Shu dewridin bashlap Uyghur élidiki Uyghur milliy metbu'ati qandaq tereqqiy etti?

Tarixchi munir érzinning qarishiche, ötken esirning 20-we 30-yilliri hökümet teripidin Uyghur élida Uyghur tilida birer metbu'atning chiqishi mumkin bolmighan. Buninggha shu waqittiki Uyghur élining hökümdari yang zéngshin, jin shurén we shéng shisey mumkinchilik bermigen. Peqet 1934-yildin tartip "Shinjang géziti" chiqishqa bashlighan iken. Uyghur élining jenubida shiwétlar teripidin bir qatar gézit we zhurnallar chiqqan bolsimu, lékin bu heqte éniq bir melumati yoq iken. Munir érzin mundaq dédi: "Hüseyinbek yunusof 1918-yili martta sowét hakimiyiti ornighan waqitta ghuljigha ötüp kétidu. U yaqqa ötkende özining tipografiyaliri, meslihetchiliri bilen ketken. U shu yerde "Hör söz" dégen gézit chiqarghan deydu. U shundaqla mektep baliliri üchün derslikmu chiqarghan. Özi 1934-yili ölgendin kéyin ayali zöhre xanim uning ishini dawam qilghan iken."

Munir yérzinning éytishiche, 1941- we 1945-yilliri yüz bergen sowét-gérman urushi dewride qazaqistanda "Kolxozchilar awazi", "Stalinchi", "Emgek tughi" gézitliri chiqqan bolsa, Uyghur élida 40-yilliri hökümet teripidin "Shinjang géziti" neshr qilindi. Ilida azadliq inqilabi bashlan'ghandin kéyin, 1944-yildin bashlap "Küresh", "Almanax", "Ittipaq" zhurnalliri, "Azad sherqiy türkistan" géziti chiqishqa bashlighan. "Azad sherqiy türkistan" géziti 1946-yili gomindang bilen tüzülgen kélishimdin kéyin "Inqilabiy sherqiy türkistan" bolup özgertilgen shundaqla "Oyghan" gézitimu neshr qilin'ghan idi. 1946-Yili 1-iyundin bashlap "Shinjang géziti" ning xitayche rédaksiyesi gomindang qoligha ötken. Uning Uyghur, qazaq tehrirliri bolsa bitim asasida sherqiy türkistan jumhuriyitining ixtiyarigha bérilgen. Xitay kommunistliri Uyghur élige kirgendin kéyin ghuljidiki "Inqilabiy sherqiy türkistan" géziti "Ili géziti" bolup özgertilgen. Kéyin Uyghur gézitlirining mezmuni, uning kadirliri tügel özgertilgen. Buningdin tashqiri altayda "Altay yérki", chöchekte "Xelqchil" gézitliri qazaq, Uyghur tillirida chiqqan.

Toluq bet