Турпан ойманлиқидин дуня бойичә әң қәдимқи иштан байқалди

Мухбиримиз қутлан
2014-06-13
Share
uyghur-qedimiy-ishtan.jpg Турпан ойманлиқидин тәпилған дунядики әң қәдимий иштан
German Archeological Institute, M. Wagner


Археологийә саһәсидикиләр турпан ойманлиқидин дуня бойичә әң қәдимқи иштанниң байқалғанлиқини илгири сүрмәктә.

Мәлум болушичә, 2003 - йили турпан вилайитиниң туюқ йезиси тәвәсидики яңхий қәдимий қәбристанлиқи қезилип, қәбриләрдин нурғун буюмлар тепилған. Бу йил 5 - айда хитай билән германийә археологлири мәзкур қәбристанлиқтин қезивелинған кийим - кечәкләрни бирликтә анализ қилған. Буниң ичидә қуруған җәсәтләрниң бәдинидики икки данә иштан уларниң диққитини чәккән. Карбон 14 арқилиқ елип берилған анализ нәтиҗисидә бу иштанларниң йил дәвриниң 3300 йиллиқ тарихқа игә икәнлики бекитилгән.

Археологийә саһәсидики бу йеңи байқаш дуня илим саһәсидикиләрни мәркизий асия, җүмлидин тарим ойманлиқиниң қәдимқи мәдәнийити һәққидә қайта ойлинишқа чақирған.

Мәлумки, инсанларниң атқа миниш тарихиниң буниңдин 4000 миң йиллар илгири башланғанлиқи қәйт қилиниду. Мутәхәссисләр инсанлар тарихидики әң дәсләпки иштанниң атқа миниш еһтияҗидин кәшип қилинғанлиқини илгири сүриду. Ундақта, тарим ойманлиқида яшиған қәдимқи аһалиләр дуняда әң дәсләп иштанни кәшип қилип, ат үстидики һаятқа маслаштурған кишиләрдин һесаблинамду?

Америкида яшаватқан уйғур билим адәмлиридин доктор қаһар барат бу хил мумкинчиликни илгири сүриду.

Алимлар илгири иштанниң инсанийәт мәдәнийәт тарихиниң кейинки мәзгиллиридә мәйданға кәлгән йеңилиқ икәнликини илгири сүрүп кәлгән. Йәни һазирғичә әң қәдимий дәп қаралған иштанлардин бириниң непалдин байқалғанлиқини, униң 2400 йиллиқ тарихқа игә икәнликини тәкитләп кәлгән. Һалбуки, алдинқи йилларда уйғур елиниң чәрчән наһийәсидики зағунлуқ қәдимки қәбристанлиқидин қезивелинған юң тоқулма иштанниң 2800 йиллиқ тарихқа игә икәнлики елан қилинған. Нөвәттә турпан ойманлиқидики қәдимий қәбриләрдин байқалған бу икки данә иштан дуня иштан мәдәнийитиниң тарихини йәнә 500 йил алдиға сүргән. Бу һәқтә пикир баян қилған доктор қаһар барат буниң, инсанийәт мәдәнийәт тарихида муһим әһмийәткә игә икәнликини алаһидә тәкитлиди.

Ялқунтағниң җәнубий етикидики яңхий қәдимий қәбриләр топи һазирғичә уйғур елидин байқалған әң чоң қәдимий қәбристанлиқларниң бири һесаблиниду. Чәрчән зағунлуқтики қәдимий қәбриләргә охшашла бу қәбристанлиқтики қәдимий җәсәтләрму қурғақ муһитниң тәсири билән әсли һалитини бузмиған һалда сақланған вә қуруп қалған. 3300 Йиллиқ тарихқа игә икки данә иштан мәзкур қәбриләргә дәпнә қилинған 40 яшлар чамисики икки әрниң җәситидин йиғивелинған. Мәзкур қәбридин йәнә қамча, яғачтин ясалған еғиздуруқ, җәң палтиси вә оқя қатарлиқ буюмларму тепилған.

Хәлқарадики мутәхәссисләр иштанниң чарвичи милләтләрниң иҗадийити икәнликини, уйғур елидин байқалған әң қәдимий иштанниң йил дәвриниң инсанийәт тарихида атниң көндурүлүш тарихи билән бир дәвргә йеқинлашқанлиқини алаһидә тәкитлимәктә.

Герман мутәхәсислири турпан ойманлиқидин тепилған иштанни тәкшүрүп тәтқиқ қилмақта
Герман мутәхәсислири турпан ойманлиқидин тепилған иштанни тәкшүрүп тәтқиқ қилмақта

Турпан ойманлиқидин байқалған дунядики әң қәдимқи иштанниң тоқулуш услуби, рәхтиниң алаһидилики вә башқа конкрет бәлгилири һәққидә тәтқиқат нәтиҗилири һазирчә йоруқлуққа чиқмиди.

Қаһар барат әпәнди, турпан ойманлиқидин яки зағунлуқтин байқалған қәдимий кийим - кечәк вә иштанлар тоқулма сәнити җәһәттин әйни вақитта дунядики илғар тоқулма сәвийәсигә вәкиллик қилидиғанлиқини, йәнә бир тәрәптин йәрлик өзгичиликкә игә икәнликини тәкитлиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт