Оттура асиядики тонулған сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди 70-баһариға қәдәм қойди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2015-12-01
Share
qehriman-ghojamberdi-yalghuz-suret.jpg Оттура асиядики тонулған һәрбий мутәхәссис, тәшкилатчи, сиясийон қәһриман ғоҗамбәрди. 2015-Йили ноябир.
RFA/Oyghan

Оттура асиядики тонулған һәрбий мутәхәссис, тәшкилатчи, сиясийон қәһриман ғоҗамбәрди өзиниң 70-баһарини қарши алмақта.

Қ. Ғоҗамбәрди 1945-йили 1-декабирда алмута вилайити әмгәкчиқазақ наһийисиниң қәйнәзәр йезисида дуняға кәлгән. 1963-Йили йеңишәр қазақ оттура мәктипини, 1968-йили ташкәнт алий омумәскәр қоманданлиқ һәрбий мәктәпни, 1974-йили кеңәш иттипақи офитсерлириниң алий курсини, 1977-йили совет армийиси баш штабиниң штаб офитсерлириниң билимини мукәммәлләштүрүш курсини, әмди 1981-йили болса, җәмийәтшунаслиқ университетиниң кәчки бөлүмини тамамлиған. Қ. Ғоҗамбәрди 1968-вә 1990-йиллар арилиқида визвод командиридин девизийә штаби башлиқиниң орунбасари лавазимлириғичә хизмәттә болди.

У 1991-вә 1993-йиллири қазақистан пәнләр академийисиниң уйғуршунаслиқ институтида ишлиди. 1992-Йилдин тартип қ. Ғоҗамбәрди уйғурларниң җумһурийәтләр ара иттипақиниң рәиси, шәрқий түркистан миллий қурултийиниң һәйәт әзаси, 2004-йилдин дуня уйғур қурултийиниң һәйәт әзаси, 2006-вә 2009-йиллири дуня уйғур қурултийи рәисиниң мәркизий асия вә русийә бойичә орунбасари лавазимлирини атқурди.

Қ. Ғоҗамбәрди һәр йиллири рус вә уйғур тиллирида йоруқ көргән “уйғурлар тарих нуқтиинәзиридә”, “уйғурлар”, “мақалиләр”, “коммунистик хитай дәвридики уйғурларниң етносиясий тарихи” намлиқ монографийәләрниң, шундақла “рабийә қадир: инсан һәқлири вә демократийә контекистидики сиясий портрет”, “2009-йил 5-июл үрүмчи паҗиәси”, “уйғур аяллириниң 4-нөвәтлик хәлқара курси”, “уйғурларниң токйода өткүзгән қурултийи” намлиқ китабчиларниң апторидур.

Қ. Ғоҗамбәрди радиомиз зияритини қобул қилип, өзиниң иш-паалийити вә бәзи уйғур мәсилилири һәққидә қарашлирини оттуриға қойди.

- Қәһриман ака, сизни бүгүнки 70-баһариңиз билән чин қәлбимиздин тәбрикләймиз. Сизгә зор саламәтлик, узақ өмүр, ишлириңизға чоң утуқлар тиләймиз.
- Рәһмәт!

- Уйғурлар тарихиға қизиқиш сиздә қачан пәйда болди? сиз дәсләп тонушқан тарихий материял қайси? униңдин алған тәсиратиңиз қандақ болди?

- Әсли оттура мәктәптә оқуватқан вақитта йеңидин мушу “коммунизм туғи” гезити чиққан. Шу гезиттики тарих тоғрилиқ мәсилиләргә қизиққан идим. Биринчи китаб атақлиқ алимимиз мурат һәмрайефниң рус тилида чиққан “уйғур мәдәнийитиниң гүллиниши” дегән китаб. Кейинирәк һәрбий оқуш вақтида зия сәмәдиниң “йиллар сири” китабини оқуғандин кейин, тарихқа қизиқиш наһайити күчәйди. Кейин әскәрдин қайтиш алдида “уйғур авази” да бизниң карамәт алимимиз турғун алмасниң “һонларниң қисқичә тарихи” китаби елан қилинишқа башлиди. Мушу китаб әң күчлүк тәсир қилди.

- Сиз уйғурларниң тарихи һәққидә бир қатар әмгәкләрни яздиңиз. Бүгүнки күндә уйғурлар өзлириниң өтмүш тарихиға, мәдәний мирасиға сиз қанаәтләнгүдәк варислиқ қиливатамду?

- Удул җаваб, қанаәтләнгүдәк варислиқ қилалмайватиду. Чүнки биз, уйғурларниң, әң йүксәк классик әсәр, мәсилән, йүсүп хас һаҗибниң “қутатғу билик”, маһмут қәшқәриниң “түркий тиллар дивани” вә шуниңдин бери келиватқан наһайити көп әсәрлири бар. Өткән әсирниң 80-вә 90-йиллири уйғуристанда сәһнигә шуниңға варислиқ қилалайдиған шәхсләр чиққан иди. Мәсилән, турғун алмас, абдуреһим өткүр, зия сәмәди, қазақистанда һезмәт абдуллин, ғоҗәхмәт сәдвақасоф вә башқилар. Лекин, һазир я ана вәтәндә, я дуняниң башқа әллиридә шу улуғ мәдәнийитимизгә, тарихимизға варислиқ шу дәриҗидә вә униңдинму илгири бесиш көрүнмәйватиду.

- Сизни қазақистан ичидиму вә униңдин сиртидиму тонулған уйғур миллий һәрикити иштиракчилиридин бири һәм сиясәтшунас сүпитидә яхши билиду. Мушу йөнилиштә сизниң басқан тунҗи қәдимиңиз қачан?

- Мән истепаға чиқип, йерим йилдин кейинла 1991-йили уйғуршунаслиқ институтиға хизмәткә кирдим. Шу вақитта биринчи тонушқиним истедатлиқ алим әнвәр һаҗийеф болди. У җумһурийәтлик мәдәнийәт мәркизиниң муавини иди. Шу вақитта мәдәнийәт мәркизини ислаһат қилиш, башқидин қуруш мәсилиси көтүрүлди. Аңғичә совет иттипақи тарилип кәтти. Сөһбәтләрдә оттура асия уйғурлириниң бешини қошуш мәсилисини қойдум. Мени бирәсмий бир уюшмиға тәклип қилди. Шуниңдин башлидуқ. Амма һәқиқий сиясәтни мән 92-йили 1-январда башлидим, йәни уйғурларниң дөләтләр ара иттипақиға рәис болуп сайландим. Шу йили 12-айда истанбулда өткән 1-дуняви “шәрқий түркистан миллий қурултийи” да үзүл-кесил сиясий ишқа бәл бағлидим.

- Сизни өзиңизниң әмәлгә ашурған ишлириңиз, паалийитиңиз қанаәтләндүрәләмду? сизчә әмәлгә ашмай қалған мәқсәт-нишанлириңиз барму?

- Қанаәтләндүрмәйду. Чүнки 92-йилқи қурултайдин тартип мән өзүмгә нишан бәлгилигән идим. Миллитимиз өз тәқдирини өзи бәлгиләш, шу арқилиқ өзиниң сиясий сәвийисини, йәни мустәқил дөләтни қолға кәлтүрүш мәсилисини өзүмниң күн тәрипимгә һаятий бир мәқсәт қилип қойған идим. Миң әпсус, қиливатқан паалийитимиз, тиришчанлиқимиз көзгә көрүнәрлик, қанаәтләнгүдәк бир нәтиҗә бәрмәйватиду.

- Уйғурларниң бүгүнки һаяти мәсилилири бойичиму шуғуллинип келиватисиз. Уйғурларниң омумән әтики күнини, тәқдирини тәсәввур қилаламсиз?

- Тәсәввур қилимән. Кейинки 10-15 йилни алидиған болсақ, пүткүл дуняви өзгиришләр дуняда җуғрапийилик-сиясий өзгиришләргә елип келиватиду. Буниң ичидә хитайму бар. Хитай қанчә тиришқан билән униңда һазир иқтисадий кризис мәвҗут. Хитайниң коммунистик партийисидики идийиви кризис, тәшкилий кризис. Шуларниң обйектип сәвәблири уйғурларниң өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқини қолға кәлтүрүшкә чоң бир имканийәтләрни яритиду. Дуня өзгириватиду. Уйғурлар чоқум өзиниң дөлитини қолға кәлтүриду, дәп ишинимән.
- Рәһмәт!

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт