Ottura asiyadiki tonulghan siyasetshunas qehriman ghojamberdi 70-baharigha qedem qoydi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2015-12-01
Share
qehriman-ghojamberdi-yalghuz-suret.jpg Ottura asiyadiki tonulghan herbiy mutexessis, teshkilatchi, siyasiyon qehriman ghojamberdi. 2015-Yili noyabir.
RFA/Oyghan

Ottura asiyadiki tonulghan herbiy mutexessis, teshkilatchi, siyasiyon qehriman ghojamberdi özining 70-baharini qarshi almaqta.

Q. Ghojamberdi 1945-yili 1-dékabirda almuta wilayiti emgekchiqazaq nahiyisining qeynezer yézisida dunyagha kelgen. 1963-Yili yéngisher qazaq ottura mektipini, 1968-yili tashkent aliy omumesker qomandanliq herbiy mektepni, 1974-yili kéngesh ittipaqi ofitsérlirining aliy kursini, 1977-yili sowét armiyisi bash shtabining shtab ofitsérlirining bilimini mukemmelleshtürüsh kursini, emdi 1981-yili bolsa, jem'iyetshunasliq uniwérsitétining kechki bölümini tamamlighan. Q. Ghojamberdi 1968-we 1990-yillar ariliqida wizwod komandiridin déwiziye shtabi bashliqining orunbasari lawazimlirighiche xizmette boldi.

U 1991-we 1993-yilliri qazaqistan penler akadémiyisining Uyghurshunasliq institutida ishlidi. 1992-Yildin tartip q. Ghojamberdi Uyghurlarning jumhuriyetler ara ittipaqining re'isi, sherqiy türkistan milliy qurultiyining hey'et ezasi, 2004-yildin dunya Uyghur qurultiyining hey'et ezasi, 2006-we 2009-yilliri dunya Uyghur qurultiyi re'isining merkiziy asiya we rusiye boyiche orunbasari lawazimlirini atqurdi.

Q. Ghojamberdi her yilliri rus we Uyghur tillirida yoruq körgen “Uyghurlar tarix nuqti'ineziride”, “Uyghurlar”, “Maqaliler”, “Kommunistik xitay dewridiki Uyghurlarning étnosiyasiy tarixi” namliq monografiyelerning, shundaqla “Rabiye qadir: insan heqliri we démokratiye kontékistidiki siyasiy portrét”, “2009-Yil 5-iyul ürümchi paji'esi”, “Uyghur ayallirining 4-nöwetlik xelq'ara kursi”, “Uyghurlarning tokyoda ötküzgen qurultiyi” namliq kitabchilarning aptoridur.

Q. Ghojamberdi radi'omiz ziyaritini qobul qilip, özining ish-pa'aliyiti we bezi Uyghur mesililiri heqqide qarashlirini otturigha qoydi.

- Qehriman aka, sizni bügünki 70-baharingiz bilen chin qelbimizdin tebrikleymiz. Sizge zor salametlik, uzaq ömür, ishliringizgha chong utuqlar tileymiz.
- Rehmet!

- Uyghurlar tarixigha qiziqish sizde qachan peyda boldi? siz deslep tonushqan tarixiy matériyal qaysi? uningdin alghan tesiratingiz qandaq boldi?

- Esli ottura mektepte oquwatqan waqitta yéngidin mushu “Kommunizm tughi” géziti chiqqan. Shu gézittiki tarix toghriliq mesililerge qiziqqan idim. Birinchi kitab ataqliq alimimiz murat hemrayéfning rus tilida chiqqan “Uyghur medeniyitining güllinishi” dégen kitab. Kéyinirek herbiy oqush waqtida ziya semedining “Yillar siri” kitabini oqughandin kéyin, tarixqa qiziqish nahayiti kücheydi. Kéyin eskerdin qaytish aldida “Uyghur awazi” da bizning karamet alimimiz turghun almasning “Honlarning qisqiche tarixi” kitabi élan qilinishqa bashlidi. Mushu kitab eng küchlük tesir qildi.

- Siz Uyghurlarning tarixi heqqide bir qatar emgeklerni yazdingiz. Bügünki künde Uyghurlar özlirining ötmüsh tarixigha, medeniy mirasigha siz qana'etlen'güdek warisliq qiliwatamdu?

- Udul jawab, qana'etlen'güdek warisliq qilalmaywatidu. Chünki biz, Uyghurlarning, eng yüksek klassik eser, mesilen, yüsüp xas hajibning “Qutatghu bilik”, mahmut qeshqerining “Türkiy tillar diwani” we shuningdin béri kéliwatqan nahayiti köp eserliri bar. Ötken esirning 80-we 90-yilliri Uyghuristanda sehnige shuninggha warisliq qilalaydighan shexsler chiqqan idi. Mesilen, turghun almas, abduréhim ötkür, ziya semedi, qazaqistanda hézmet abdullin, ghojexmet sedwaqasof we bashqilar. Lékin, hazir ya ana wetende, ya dunyaning bashqa elliride shu ulugh medeniyitimizge, tariximizgha warisliq shu derijide we uningdinmu ilgiri bésish körünmeywatidu.

- Sizni qazaqistan ichidimu we uningdin sirtidimu tonulghan Uyghur milliy herikiti ishtirakchiliridin biri hem siyasetshunas süpitide yaxshi bilidu. Mushu yönilishte sizning basqan tunji qedimingiz qachan?

- Men istépagha chiqip, yérim yildin kéyinla 1991-yili Uyghurshunasliq institutigha xizmetke kirdim. Shu waqitta birinchi tonushqinim istédatliq alim enwer hajiyéf boldi. U jumhuriyetlik medeniyet merkizining mu'awini idi. Shu waqitta medeniyet merkizini islahat qilish, bashqidin qurush mesilisi kötürüldi. Angghiche sowét ittipaqi tarilip ketti. Söhbetlerde ottura asiya Uyghurlirining béshini qoshush mesilisini qoydum. Méni biresmiy bir uyushmigha teklip qildi. Shuningdin bashliduq. Amma heqiqiy siyasetni men 92-yili 1-yanwarda bashlidim, yeni Uyghurlarning döletler ara ittipaqigha re'is bolup saylandim. Shu yili 12-ayda istanbulda ötken 1-dunyawi “Sherqiy türkistan milliy qurultiyi” da üzül-késil siyasiy ishqa bel baghlidim.

- Sizni özingizning emelge ashurghan ishliringiz, pa'aliyitingiz qana'etlendürelemdu? sizche emelge ashmay qalghan meqset-nishanliringiz barmu?

- Qana'etlendürmeydu. Chünki 92-yilqi qurultaydin tartip men özümge nishan belgiligen idim. Millitimiz öz teqdirini özi belgilesh, shu arqiliq özining siyasiy sewiyisini, yeni musteqil döletni qolgha keltürüsh mesilisini özümning kün teripimge hayatiy bir meqset qilip qoyghan idim. Ming epsus, qiliwatqan pa'aliyitimiz, tirishchanliqimiz közge körünerlik, qana'etlen'güdek bir netije bermeywatidu.

- Uyghurlarning bügünki hayati mesililiri boyichimu shughullinip kéliwatisiz. Uyghurlarning omumen etiki künini, teqdirini tesewwur qilalamsiz?

- Tesewwur qilimen. Kéyinki 10-15 yilni alidighan bolsaq, pütkül dunyawi özgirishler dunyada jughrapiyilik-siyasiy özgirishlerge élip kéliwatidu. Buning ichide xitaymu bar. Xitay qanche tirishqan bilen uningda hazir iqtisadiy krizis mewjut. Xitayning kommunistik partiyisidiki idiyiwi krizis, teshkiliy krizis. Shularning obyéktip sewebliri Uyghurlarning öz teqdirini özi belgilesh hoquqini qolgha keltürüshke chong bir imkaniyetlerni yaritidu. Dunya özgiriwatidu. Uyghurlar choqum özining dölitini qolgha keltüridu, dep ishinimen.
- Rehmet!

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet