Xotendin tépilghan "Qelimiy qur'an kerim" we uningdiki yüsüp xas hajipqa a'it uchur

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2013-12-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Qelimiy qur'an bulaq zhurnili.
Qelimiy qur'an bulaq zhurnili.
RFA/Qutluq

Uyghur xelqining 11-esirdiki büyük peylasop, mutepekkur, sha'iri yüsüp xas hajipning qebrigahi qeshqer shehiridiki eskihisar qedimki shehirining shimaligha jaylashqan paynap yéza tewesidiki altunluqta ikenliki tarixtin buyan hemmige ayan.

Bu qil sighmaydighan emeliy pakit. Emma yéqinqi yillardiki bezi kishiler: "Bu qebrigah yüsüp xas hajipning emes, yüsüp qadirxan ghazi padishahning idi", "Yüsüp xas hajip balasaghunluq bolghandin kéyin, qebrigahimu qirghizistanning balasaghunda bolushi kérek" dégen dewalarda bolup, jama'etchilik arisida bezi müjmel qarashlarni shekillendürüp qoydi. Epsuslinarliqi shuki, bu kishiler yuqiridikidek asassiz dewalarda bolushqan bolsimu, lékin hazirghiche yüsüp xas hajipning qebrigahining orni toghrisida héchqandaq bir pakitliq asasni otturigha qoyalmidi.

Emma Uyghurlarning tonulghan Uyghur arxé'ologliridin qeshqer wilayetlik medeniy yadikarliqlarni qoghdash muhapizet qilish idarisidiki abdurehim sabit mezkur idaridiki qolgha chüshürülgen bezi pakitliq höjjetler arqiliq yüsüp hajipning qebrigahining ornining toghriliqini ispatlap chiqqan idi.

Qedimiy eserler tetqiqatchisi abdurehim sabit bu heqte Uyghur élidiki bulaq zhurnilining 1992-yili 3-sanida élan qilghan "Yüsüp xas hajip qebrigahi toghrisidiki tarixiy höjjetler" namliq maqaliside mundaq bayan qilghan:"Hazir qolimizda yüsüp xas hajipning hijriye 410-yili (miladiye 1019-1020-yilliri) balasaghunda tughulup, hijriye 478-yili (miladiye 1085-1086-yilliri) qeshqerde wapat bolghanliqi, jesitining deslep qeshqer shehirining gherbiy shimalidin sherqiy jenubigha késip ötidighan tümen deryasining sherqiy qirghiqidiki döletbagh yézisigha qarashliq "Barigah" dégen jaygha depn qilin'ghanliqi, hijriye 514-yili (miladiye 1120-1121-yilliri) u jaydin hazirqi altunluqqa yötkep depn qilin'ghanliqi toghrisida xéli köp pakitlar saqlanmaqta. Bu pakitlarni aptonom rayonluq xelq hökümiti bir qisim alim, mutexessislerni ewetip tekshürüsh,sélishturush arqiliq mu'eyyenleshtürdi. Hazirche bu pakitlardin 19-esirge te'elluq bolghan qelimi qur'andiki höjjet eng ispatliq höjjetlerdin biridur.

Aptor maqaliside xotendin tépilghan qelimi qur'an kerim heqqide toxtilip bu heqte mundaq bayan qilghan: qelimi qur'an xotendin tépilghan qur'an bolup,xotenlik biri bu qur'an kerimini merhum meripetperwer sha'ir qutluq haji shewqining qeshqerdiki oghli jama'et erbabi,tarixchi, ölima merhum émir hesen qazi hajimgha hediye qilghan. Bu qur'an qolda qomush qelemde xotenning yipek qeghizige xush xet qilip yézilghanliqtin shunga "Qelimi qur'an" dep atalghan. Émir hesen qazi hajim mezkur qur'anni 1984-yili qeshqer wilayetlik medeniyet yadikarliqlarni muhapizet qilish, bashqurush ornigha teqdim qilghan. Qur'an 726 bet bolup, uzunluqi 34 santimétir, kengliki 22 santimétir, qélinliqi 6 santimétir, her bétide 13 qurdin xet bar. Qur'anning tash muqawisi bilen bashtiki ikki béti yoqalghan. Qur'anni saqlighuchi tash muqawisini hazirqi zaman rextini ishlitip qattiq qeghez bilen muqawilap qoyghandin bashqa, ich bétige "Qur'anni biteret qolgha alsaq gunahkar bolimiz" dégen xetni we yoqalghan ikki bet ornigha süre fatihe bilen süre elif, lam, mim ni xush xet qilip yézip, toluqlap qoyghan. Qur'anning axirida yene esli köchürgüchi katip teripidin yézip qoyulghan ellahumme enfe'ina dégen du'a bar.

Aptor qelimi qur'anda déyilgen bu uchurlargha asasen qeshqer tarixigha a'it bezi uchurlarnimu otturigha qoyup bu heqte mundaq bayan qilghan: "Bu qur'anni qeshqer shehirining tashqi sépilini soqushqa teyyarliq qiliwatqan miladi 1835-yilidin bashlap hésablighandimu, eng kem dégende 155 yilliq tarixqa ige déyishke bolidu. Bu qur'an eslide 1830-yilidin 1848-yilighiche ching sulalisi hökümiti teripidin qeshqerge hékimbeglikke ewetilgen zohuriddin hékimning diwanidiki kitab bolup, bu kitabni zohuriddin hékimbeg, yüsüp xas hajip mazirigha chiqip, on bir kün étikapta olturup, istixare qilip, qeshqer shehirining tashqiridiki sheher sépilini soqsa xeyrlik bolidighanliqi heqqidiki xushxewer bésharitini élip kelgen shu zamanning meshhur mötiwer ölimaliridin né'imetulla kashgherighe teqdim qilghan. Né'imetulla kashgheri 19-esirde qeshqerde ötken meshhur shexslerdin biri bolup, u, 1846-yili wapat bolghan. Ap'aq xoja mazirigha baridighan kona yoldiki jay né'imetulla kashgherining nami bilen "Némitim" dep atilidu. Bu jaydin 50 qedem yuqirida bu kishining renglik kahishliq chong gümbez ichige élin'ghan qebrisi bar idi.Bu qebre medeniyet zor inqilabida chéqiwétilgen."

Aptor qelimiy qur'anda déyilgen yüsüp xas hajip mazarigha it uchurlarni mundaq bayan qilghan؛ zohuriddin hékimbeg né'imetulla kashgherini bu ishqa özi buyrughan. Bu hediyedin intayin söyünüp ketken né'imetulla kashgheri bu ishning xatirisi süpitide qur'anning 723-bétining hashyesige (chet chörisidiki bikar jay) töwendikilerni yézip qoyghan: "Bu süreti waqime tehrir oldikim, hezreti wang zohuriddin hakim aliyliri feqir derwish kemterni kashgher qel'esining te'imrati üchün nehs-se'idlikke bir istixare ru'iyaghe teklip qilghanliqidin, men hezreti padishah sahib qelem yüsüf xas hajipning mazar qebri muteberrüklerige chiqip, on bir kün étikab istixare qildim. Kashgher qel'esining te'imiratining se'id nehslikige istixare ru'iya bésharet boldi we qel'ening temiratining yaxshi aqibetige ruxset boldi. Bu ru'iyani hezreti hakim aliylarighe bayan qildim. Shuning üchün hezreti hakim diwani shahanedin bu kelam sherifni feqirghe hediye, inam qildi. Rehmet, feqir sahib du'a né'imetulla kashgheri muhurumni bastim. 1253-Hijiri." tamgha (möhür) hijriye 1238-yili (miladiye 1822-1823-yilliri) oyulghan. Tamghidiki xet "Né'imetulla bin sedriddin" dur.

Aptor yuqiriqi höjjetke asasen özining bu heqtiki xulasisini mundaq bayan qilghan:"Mana bu höjjet yalghuz yüsüp xas hajipning mazirining ornini, wapat bolghan waqtini ispatlaydighan qimmetlik matériyal bolupla qalmastin, shundaqla u, kishilerning yüsüp xas hajip mazirigha bolghan étiqadini we 19-esirde ötken zohuriddin hékimbeg,né'imetulla kashgheridek bezi tarixiy shexslerning pa'aliyetlirinimu yorutushta belgilik paydilinish qimmitige ige bolghan muhim höjjet hésablinidu. Mana yuqirida tépilghan qelimi qur'andiki höjjet yüsüp xas hajipning qebrigahining qeshqerdiki ornining toghriliqining heqiqetlikini mu'eyyenleshtürgen."

Axirida ziyaritimizni qobul qilghan türkiye istanbuldiki sherqiy türkistan wexpining mes'ulliridin biri, tetqiqatchi abdujélil turan ilgiri xotende yézilghan qelimi qur'an kerimler heqqide toxtaldi.

Awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Toluq bet