Qirghizistan Uyghurliri qirghizistan musteqilliqining 27-yilini qutlidi

Ixtiyariy muxbirimiz féruze
2018-09-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Ittipaq ansambilining doppa ussuli. 2018-Yili 31-awghust, qirghizistan.
Ittipaq ansambilining doppa ussuli. 2018-Yili 31-awghust, qirghizistan.
RFA/Féruze

31-Awghust küni qirghizistan Uyghurliri bu dölettiki qirghiz, özbék we bashqa xelqler bilen birlikte qirghizistan musteqilliqining 27-yilini kütüwaldi.

Bu munasiwet bilen ziyaritimizni qobul qilghan siyasiy penlerning magistir namzati rehimjan hapizi qirghizistandiki Uyghurlarning nöwettiki weziyiti heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Bügün 31-awghust küni qirghizistan öz musteqilliqining 27-yilliqini nishanlawatidu. Bügünki bayram qirghizistan xelqining eng chong milliy bayrimi bolup hésablinidu. Ötken 27 yil ichide qirghizistan kommunistik réjimidin qutulup, dunyadiki musteqil döletler qataridin orun aldi. Ichki we tashqi siyasetlerde shundaqla iqtisadiy sahelerde öz musteqilliqini saqlighan halda tereqqiy qiliwatidu. Qirghizistan birleshken döletler teshkilatining bir ezasi süpitide dunyadiki herqaysi memliketler bilen bolghan soda, iqtisad, medeniyet we bashqa sahelerdiki alaqilirini yildin-yilgha kéngeytmekte. Qirghizistan merkiziy asiya döletliri ichide démokratiyesi eng küchlük bir dölet. Qirghizistanda yüzdin artuq millet yashaydu. Qirghizistandiki milletler ichide Uyghurlar nopus jehettin tötinchi orunda turidu. Shuni tekitlep ötüsh kérekki, hazirqi qirghizistan jumhuriyitidiki Uyghurlar bashqa milletler bilen birlikte qirghizistan démokratiyesidin toluq behr élip, erkin yashap kelmekte. Bizning Uyghur tilidiki"Ittipaq" gézitimiz chiqiwatidu. Gézitimiz sehipiliride wetinimiz sherqiy türkistanda boluwatqan qirghinchiliq weqeliri öz waqtida xewer qiliniwatidu. Mana bu qirghizistandiki metbu'at erkinlikining yarqin bir ipadisi. Buningdin bashqa yéqinqi yillardin buyan qirghizistan Uyghurlirining "Ittipaq" jem'iyiti öz pa'aliyetlirini barghanséri janlandurup kelmekte."

Igilishimizche, nöwette qirghizistanda élip bérilghan her xil pa'aliyetlerge Uyghurlarmu pa'al qatnashmaqta. Qirghizistan musteqilliqining 27-yilliqini qutlap jalal'abad shehirining merkiziy meydanida ötküzülgen murasimgha Uyghurlarmu aktipliq bilen qatnashti. Ular murasimda özlirining milliy ussullirini orundap, milliy ta'amliri we medeniyet buyumlirini körgezme qildi.

Melum bolushiche,"Intizar" ansambilining gödekler topi nowopokrowka yézisida qirghiz we Uyghur ussullirini orundighan. Uyghurlar yene qirghizistan xelq birleshmisi ötküzgen mubarek konsértighimu pa'al qatniship, Uyghur milliy ussullirini tamashibinlargha teqdim qilghan. Uyghur jama'etchiliki yene özliri turushluq keng-bulung, qara balta, toqmaq, bélawodski katarliq yéza-sheherliride bashqa milletler bilen birlikte milliy kiyimliri bilen marshqa qatniship, sehnilerde Uyghur ussulini ni orundighan."Intizar" ansambilining bedi'iy rehbiri qelbinur turdiyéwa Uyghur medeniyitining hazirqi tereqqiyatidiki qiyinchiliqlar toghrisida toxtilip ötti.

Qirghizistan Uyghurliri da'im bu dölette ötküzülgen aliy derijidiki murasimlargha pa'al qatniship, qirghizistandiki milletlerge we dunyagha Uyghur medeniyitini tonushturup kelmekte. Ular yene "Altay köchmen qebililiri", "Yéngi yilliq prézidént bayrami", "Dunya köchmen oyunliri" qatarliq chong tiptiki bayram we murasimlargha qatniship, özlirining milliy rohini namayan qilip kelmekte.

Qirghizistan ottura asiyadiki muhim bir dölet bolup, tarixta bu diyar köpligen murekkep tarixiy jeryanlargha shahit bolghan. 19-Esirning otturilirida hazirqi qirghizistanning shimaliy qismidiki qebililer bir tereptin manjur-xitay basqunchilirining mudaxilisige uchrisa, yene bir tereptin qoqan xanliqining bésimigha duch kelgen. 19-Esirning ikkinchi yérimida ottura asiyagha qarap kéngeygen char rusiye armiyesi hazirqi qirghiszistan tewesidiki jaylarni ishghal qilghan.

20-Esirning bashlirida char padishahliqi ghulighandin kéyin qirghizistan bolshewiklar hakimiyitining idarisige ötüp, ottura asiyadiki bashqa ittipaqdash jumhuriyetler qatarida sowét ittipaqining terkibidin orun alidu. Shuningdin kéyinki 70 yil dawamida qirghizistandiki milletler sowét ittipaqining siyasiy ramkisi ichide özlirining hazirqi zaman milliy kimlikini shekillendüridu.

1991-Yili awghustta sowét ittipaqi yiqilidu. Shu yili 31-awghust küni qirghizistan öz musteqilliqini élan qilidu. Buning bilen qirghizistanning döletchilik tarixida yéngi bir sehipe échilidu.

Qirghizistan musteqil bolghandin kéyin bu dölette yashawatqan herqaysi milletlerning öz til-yéziqi, diniy-étiqadi we bashqa hoquqlirigha toluq erkinlik bérildi. Aldi bilen qirghizistan xelq birleshmisi teshkil qilinip, herqaysi milletlerning milliy kimlikini, medeniyet bayliqlirini we örp-adetlirini qaytidin tereqqiy qildurushqa yol bérildi.

Qirghizistanda yashawatqan Uyghurlarning nopusi qirghiz, özbék we oruslardin qalsila tötinchi orunda turidu. Gerche hökümet saniqida qirghizistanning jenubiy wilayetliride Uyghurlarning sani anche köp bolmisimu, emma Uyghurlarning özi emeliy nopus sanining hökümet saniqidin köp jiq ikenlikini ilgiri sürüshmekte.

Qirghizistandiki Uyghurlarning köp qismi 18-we 19-esirlerde türlük tarixiy sewebler tüpeylidin Uyghurlarning tarixiy wetini sherqiy türistandin köchüp chiqqanlardur. 20-Esirdin kéyin, bolupmu stalin dewridiki milliy assimilyatsiye siyasiti tüpeylidin qirghizistanning jenubiy wilayetliridiki Uyghurlar shu yerdiki özbék xelqi bilen ariliship, köp qismi özbekliship ketken.

Jalal'abad shehiridiki "Ittipaq" jem'iyitining aktip pa'aliyetchisi, jalal'abad wilayetlik aqsaqallar kéngishining ezasi elishir nasiraxunof ziyaritimizni qobul qilip, musteqil qirghizistanda, bolupmu qirghizistanning jenubiy wilayetliride Uyghurlar öz ana tilini öginishke, öz milliy rohini kötürüshke bashlighanliqini alahide tilgha aldi.

Toluq bet