Almutadiki "Shawket-show" tiyatiri téximu rawajlanmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-12-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Satirik yazghuchi we zhurnalist shawket nezerof "Shawket-show" tiyatirining on yilliqigha béghishlap yazghan "Shanliq yol" namliq kitabning muqawisi.
Satirik yazghuchi we zhurnalist shawket nezerof "Shawket-show" tiyatirining on yilliqigha béghishlap yazghan "Shanliq yol" namliq kitabning muqawisi.
RFA/Oyghan

Qazaqistan musteqilliqining deslepki yilliri peyda bolghan iqtisadiy böhranlar elning sana'et, igilik saheliridin tashqiri, bu yerde yashawatqan xelqlerning medeniyitigimu qattiq tesir qilghan idi. Shu jümlidin Uyghurlarning sen'et saheside köpligen qiyinchiliqlar sadir bolup, öz waqtida qurulghan sen'et orunlirining beziliri yépilip ketse, beziliri özlirini saqlap qélishning her xil yollirini izdidi. Waqit ötüshi bilen yéngi sen'et merkezlirimu wujudqa keldi. Shularning biri "Shawket-show" tiyatiri bolup, yéqinda uning on yilliqigha béghishlan'ghan "Shanliq yol" namliq kitab yoruqqa chiqti.

Uning aptori satirik yazghuchi we zhurnalist shawket nezerofning éytishiche, 1984-yili qazaq téléwiziyeside "Alitagh" Uyghurche programmisi wujudqa kélip, u on besh yil tolmayla yépilip ketken idi. Shu chaghlarda téléwiziye yénida "Tebessum" hezil-külke programmisi teshkillinip, u qazaqistanda Uyghur sehne satirisining tereqqiy étishige seweb boldi. Sh. Nezerof "Alitagh" programmisi mewjut bolghan chaghda Uyghurlar zich olturaqlashqan jaylarda 60 tin oshuq sen'et ömekliri teshkil qilin'ghan bolup, ularning asasiy köpchiliki programma yépilishi bilen öz pa'aliyitini toxtatqan idi. U mundaq dédi: "Programma yépilghandin kéyin ashundaq sen'et ömeklirini qandaq qilip eslige keltürsek bolidu dégen niyet bilen bu ishni qizghin bashliwettuq. Lékin ish jeryanida kütülmigen mesilige duch kelduq. Talantliq balilarning turmushi nachar bolghanliqtin biz mejburiy rewishte hamiygha aylinip kettuq. Pa'aliyet élip bériwatqinimizgha on yildin ashti. Mushu waqit ichide yüzligen talantliq balilarni köpchilikke tonushturduq".

Sh. Nezerof tiyatirning 20-qétimliq konsértidin kéyin uning kolléktipining iltimasi bilen bu ishni yenimu dawamlashturidighanliqini, yeni yéngi layihe boyiche ishlesh oyining bolup, buninggha hamiylarni jelp qilish niyitide ikenlikini bildürdi. Uning déyishiche, tiyatir emdi qazaqistan Uyghur yashlirining tiyatiri dégen menada "Quyash" dep atalmaqchi.

Siyasetshunas qehriman ghojamberdining éytishiche, sh. Nezerof ottura asiya Uyghurlirida az uchraydighan zhanirni tallap, nahayiti ünümlük ishlep kéliwatqan Uyghur ziyaliylirining biridur. U mezkur tiyatirning, bolupmu yashlarda milliy kimlik, milliy ghurur sézimlirini oyghitishta muhim rol oynighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "' shawket-show' tiyatirining eng muhim weqege munasiwetlik yéri, 2009-yili 5-iyulda yüz bergen ürümchi yashlirining kommunistik xitay hökümitining siyasitige qarshi tinchliq namayishi we uning xitay hökümiti teripidin qattiq qoralliq basturulushi we uningdin kéyinki dehshetlik teqibleshlerge a'it programma ishlishidur. Shuninggha munasiwetlik milletperwer, medeniyetperwer shawket ependi öz tiyatirida bir programma ishlep chiqti. Bu ottura asiyadiki Uyghurlargha nahayiti küchlük tesir qildi. Bu shu waqitta xitayning mustemlike siyasitini pash qilidighan programma bolghan idi. Ming epsus bu programmini siyasiy, jughrapiyelik siyasetke munasiwetlik téz yapquzuwetti".

Uning sözlirige qarighanda, mezkur programma ürümchi paji'esini güzel sen'et usuli bilen ipadilep, sen'etning chong maharet choqqisigha érishken. Shuningdin kéyin bu programma we shuninggha oxshashlargha da'iriler teripidin yol qoyulmighan hem bashqa ziyaliylarmu bu témigha munchilik chongqur derijide muraji'et qilmighan idi.

Muxter ewézof namidiki edebiyat we sen'et institutining proféssori alimjan hemrayéfning sözlirige qarighanda, qazaqistanning zamaniwi Uyghur edebiyatida satira zhanirining rawajlinishida yazghuchilar abduxaliq mahmudof we shawket nezerof alahide orunni igileydu. U mezkur zhanirning kélip chiqish tarixigha toxtilip, mundaq dédi: "Uyghur edebiyatida satira zhaniri bilal nazimning 'changmoza yüsüpxan' dastanidin bashlinidu. Bu nahayiti ötkür ijtima'iy-medeniy satira. Shuning tesiri astida Uyghur yazghuchiliri satira zhanrini rawajlandurushqa tirishti. Shularning ichide nesirdin mengsürof satira zhanrini nahayiti yuqiri kötürdi. Ataqliq sha'ir iliya bextiya satira zhaniri arqiliq sotsiyalistik turmushning kemchilik-nuqsanlirini éniq körsitip bergen sha'irimiz idi".

A. Hemrayéf bügünki Uyghur kitabxanlirining shawket nezerofning eserlirige chong qiziqish bilen qaraydighanliqini, bolupmu uning sehne eserliridin qattiq tesirlinidighanliqini bildürdi. Uning éytishiche, yazghuchining "Bashliq uzaq sözleydu", "Magnitofon tutqan molla" qatarliq hejwiy hékayiler toplamliri, "Aghriqxanida bir kün", "Balamni qandaq qéyinata deymen?", "Kazzap", "Ölümdin bashqisi tamasha" qatarliq komédiyelik sehne eserliri we filimliri, 200din oshuq itutliri Uyghur edebiyati we sen'itini shekil we mezmun jehettin béyitqan.

"Shanliq yol" kitabida "Shawket-show" tiyatirining qurulush tarixi yorutulghandin tashqiri, mutexessislerning, tamashibinlarning pikirliri orun alghan. Uningda shundaqla mezkur tiyatirdin terbiyilinip chiqqan artislarning eslimilirimu bérilgen.

Toluq bet