"Sherq heqiqiti" neshriyati we uningda neshir qilin'ghan Uyghurche kitab - matériyallar

Ixtiyariy muxbirimiz qutlan
2013-08-26
Élxet
Pikir
Share
Print
1920 - Yillarda sowét Uyghur metbu'atining asasini salghan bir top Uyghur ziyaliliri. Aldinqi ret otturidiki kishi abdulla rozibaqiyéf (menbe: m. Rozibaqiyéf, "Uyghur xelqining munewwer perzenti"
1920 - Yillarda sowét Uyghur metbu'atining asasini salghan bir top Uyghur ziyaliliri. Aldinqi ret otturidiki kishi abdulla rozibaqiyéf (menbe: m. Rozibaqiyéf, "Uyghur xelqining munewwer perzenti"
RFA/Qutlan

Zamaniwiy Uyghur neshriyatchiliqining tarixini sürüshtürgende 1940 - yillarning otturilirida sabiq sowét ittipaqi hökümiti tashkentte tesis qilghan "Sherq heqiqiti" neshriyati intayin muhim orun tutidu.

Ikkinchi dunya urushi axirlishishi bilenla sowét ittipaqi kompartiyesi özining tesir da'irisini kéngeytish we kommunizim mepkurisini sherq ellirige tarqitish meqsiti bilen özbékistan ittipaqdash jumhuriyitining paytexti tashkentte "Sherq heqiqiti" namidiki köp tilliq neshriyatni tesis qilghan. Neshriyat qurulup ishqa kirishtürülishi bilenla Uyghur til - yéziqini öz ichige alghan asiyadiki 8 chong tilda kitab neshir qilishqa bashlighan. Uzaq ötmeyla unin'gha qoshumche qilip 8 tilda radi'o anglitishinimu yolgha qoyghan. "Sherq heqiqiti" neshriyatida neshir qilin'ghan zor miqdardiki Uyghurche kitab matériyallar eyni dewrde Uyghur élige kirgüzülüp Uyghur xelqining 20 - esirdiki zamaniwiy ma'arip, medeniyet, edebiyat - sen'et we idiye özgirishlirige chongqur tesirlerni körsetken. Biz bu heqte tepsiliy melumatqa érishish üchün hazir qazaqistanning almuta shehiride yashawatqan 87 yashliq péshqedem ziyali, sabiq milliy armiye ofitséri batur rashidin aka bilen söhbet élip barduq. Batur aka mezkur neshriyatning qurulush tarixi heqqide toxtilip öz bayanlirini otturigha qoydi.

Batur rashidin aka öz bayanlirida yene eyni waqitta sowét hökümitining tashkentte "Sherq heqiqiti" neshriyatini tesis qilish bilen bir waqitta almutada "Qazaq éli" neshriyatinimu qurghanliqini tilgha aldi. Uning körsitishiche, yoquriqi her ikki neshriyatta Uyghur til - yéziqida köpligen kitablar neshir qilin'ghan.

"Sherq heqiqiti" neshriyatining Uyghurche bölümi 1940 - yillarning axirliridin 1950 - yillarning bashlirigha qeder zor miqdardiki Uyghurche kitablarni neshir qilip Uyghur élige kirgüzgen. Bularning ichide rus klassik edebiyati bilen sowét edebiyatigha da'ir eserler, derslik materiyallar, markisizm nezeriyesige da'ir kitablar, orta asiyadiki qérindash milletler yazghuchilirining eserliri muhim orun tutqan.

Melum bolushiche, xitay hökümiti eyni waqitta tashkenttiki "Sherq heqiqiti" neshriyatida bésilip Uyghur élige kirgüziliwatqan kitab - matériyallardin xewpsirigen. Bolupmu bir qisim aptorlarning tarix we medeniyet témisidiki kitabliri xitay da'irilirining Uyghur éli siyasitidiki teshwiqatliri bilen sighishalmighan.

1920-Yillardin 1950-yillarghiche bolghan ariliqta sowét Uyghurliri üchün neshir qilin'ghan ereb, latin we kirél yéziqliridiki Uyghurche gézit-zhurnallar (menbe: munir érzin, "Uyghur sowét metbu'atining tarixi")
1920-Yillardin 1950-yillarghiche bolghan ariliqta sowét Uyghurliri üchün neshir qilin'ghan ereb, latin we kirél yéziqliridiki Uyghurche gézit-zhurnallar (menbe: munir érzin, "Uyghur sowét metbu'atining tarixi") Photo: RFA

Buning bilen 1950 - yillarda xitay hökümiti Uyghur élini özining idé'ologiye sistémisi ichide tutup turush üchün sowét ittipaqi hökümiti bilen köp qétim sözliship, tashkenttiki "Sherq heqiqiti" neshriyati bilen almutadiki "Qazaq éli" neshriyatining Uyghurche bölümlirini emeldin qaldurushqa urun'ghan. Batur aka seypidin ezizining 1950 - yillarning bashlirida mawzédong bilen bille moskwagha seper qilishi we qaytishida özi yalghuz qazaqistan we özbékistanlarda ziyarette bolushining küntertipide mushu xil mexpiy wezipiningmu barliqini ilgiri süridu.

Tepsilatini awaz ulinishtin anglighaysiz.

Toluq bet