Уйғур паалийәтчиси хамит көктүрүк қәйсәридики уйғурларниң йәкәндин айрилиш сәвәби һәққидә тохталди

Мухбиримиз меһрибан
2015-08-24
Share
hamut-gokturk-305.jpg Һамут гөктүрк
RFA/Erkin Tarim

Мәлум болушичә өткән әсирниң 60-йиллири түркийәниң қәйсәри шәһиридә олтурақлишип қалған уйғурларниң 80% тин көпрәкиниң ана юрти йәкән болуп, уларниң бир қисми балилиқ дәврини хитай коммунистлири уйғур елигә бесип киргән дәсләпки йилларда йәкәндә йүргүзгән. Хитай коммунист һөкүмитиниң әйни йилларда елип барған бастуруш сиясәтлирини өз бешидин кәчүргән вә 1961-йили афғанистан билән хитай оттурисидики келишимгә асасән өзлирини афғанистан пуқраси дәп мәлум қилған 70 нәччә аилилик уйғурниң әвладлири дәсләп афғанистанға келип кейин түркийәниң қәйсәри шәһиридә йәрләшкән.

Түркийәдики уйғур паалийәтчиси, сиясий вәзийәт анализчиси хамит көктүрүк әпәнди, нөвәттә түркийәниң қәйсәри шәһиригә йәрләшкән уйғурларниң мутләқ көп қисминиң сәидийә ханлиқиниң пайтәхти болған йәкәндин келип қәйсәригә йәрлишип қалған уйғурларниң әвлади икәнликини билдүрди.

Хамит әпәндиниң баян қилишичә, 1965-йили йәкән, қәшқәр қатарлиқ җайлардин кәлгән 70 нәччә аилилик уйғур түркийәниң қәйсәри шәһиригә келип олтурақлишип қалған. Әйни йиллири түркийәниң түрк дунясидики хәлқләрни түркийәгә орнаштуруп, 2-дуня уруши мәзгилидә азлап кәткән түрк нопусини көпәйтиш сияситиниң түрткисидә, шәрқий түркистандин кәлгән уйғурлар бирқанчә түркүмгә бөлүнүп түркийәгә йәрләштүрүлгән. Хамит әпәнди өзлириниң 1953- йили түркийәгә йәрләшкән уйғурлар вә 1967 -йили ғулҗа шәһиридин кәлгән 74 киши билән бирликтә түркийәниң қәйсәри шәһиригә йәрләшкәнликини билдүрди.

Хамит көктүрүк әпәнди баянида қәйсәридики уйғурларниң әйни йиллири йәкәндики кәчмишлири вә уларниң түркийәниң қәйсәри шәһиригә келип олтурақлишишиға сәвәб болған амиллар һәққидә бирқәдәр әтраплиқ тохталди.

Униң билдүрүшичә, хитай коммунист һөкүмити уйғур елидики һөкүмранлиқини башлиған дәсләпки йилларда униң балилиқи йәкәндә өткән болуп, бу мәзгилдә у вә униң аилисигә охшаш йәкәндә нисбәтән һаллиқ турмуш кәчүрүватқан уйғурлар помешчик бай содигәр дегән қалпақлар кийгүзүлүп, мал-мүлүклири мусадирә қилинип, нуқтилиқ күрәш нишаниға айланған. Хитай коммунист һөкүмитиниң түрлүк сиясий күрәшлиридә йәткүчә риязәт чәккән йәкәндики һаллиқ уйғур аилилири бу хил зулумдин қутулушниң йолини издәватқан мәзгилидә, 1960-йилларниң бешида хитай билән сабиқ совет иттипақи оттурисидики дипломатик мунасивәт бузулуп, хитай қошниси афғанистан падишаһлиқи билән дипломатик мунасивәт орнатқан. Афғанистан падишаһлиқи илгири афғанистандин йәкән қатарлиқ җайларға келип олтурақлишип қалған афғанистан пуқралирини хитайдин қайтуруп беришни тәләп қилған.

Хитай һөкүмитиму афғанистан билән болған дипломатик келишимгә асасән өзлирини афған пуқраси дәп мәлум қилған уйғурларниң афғанистанға кетишигә рухсәт қилған. 1949-Йилдин кейинки йәр ислаһати, коммуна қуруш, полат тавлаш, истил түзитиш қатарлиқ арқа-арқидин елип берилған сиясий күрәшләрдә йәткүчә әләм тартқан уйғурлар өзлирини афғанистан пуқраси дәп мәлум қилған. Йәкәндики 70 нәччә аилилик уйғур йәни 103 киши 1961-йилниң бешида бир һәптә ичидә хитайдин айрилиш буйруқини тапшурувалған. Хитайниң һәрбий аптомобиллири билән афғанистан чеграсиға елип келинип, афғанистанға қайтуруп берилгән. 1961-Йили йәкәндин айрилиш пурситигә еришкән уйғурлар вә уйғур елиниң қәшқәр, пәйзиват қатарлиқ наһийәлиридин кәлгән уйғурлар болуп, 234 киши 1965-йили түркийәниң қәйсәри шәһиригә келип олтурақлашқан.

Юқиридики аваз улинишидин хамит көктүрүк әпәнди билән өткүзүлгән сөһбәтниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт