Uyghur pa'aliyetchisi xamit köktürük qeyseridiki Uyghurlarning yekendin ayrilish sewebi heqqide toxtaldi

Muxbirimiz méhriban
2015-08-24
Share
hamut-gokturk-305.jpg Hamut göktürk
RFA/Erkin Tarim

Melum bolushiche ötken esirning 60-yilliri türkiyening qeyseri shehiride olturaqliship qalghan Uyghurlarning 80% tin köprekining ana yurti yeken bolup, ularning bir qismi baliliq dewrini xitay kommunistliri Uyghur élige bésip kirgen deslepki yillarda yekende yürgüzgen. Xitay kommunist hökümitining eyni yillarda élip barghan basturush siyasetlirini öz béshidin kechürgen we 1961-yili afghanistan bilen xitay otturisidiki kélishimge asasen özlirini afghanistan puqrasi dep melum qilghan 70 nechche a'ililik Uyghurning ewladliri deslep afghanistan'gha kélip kéyin türkiyening qeyseri shehiride yerleshken.

Türkiyediki Uyghur pa'aliyetchisi, siyasiy weziyet analizchisi xamit köktürük ependi, nöwette türkiyening qeyseri shehirige yerleshken Uyghurlarning mutleq köp qismining se'idiye xanliqining paytexti bolghan yekendin kélip qeyserige yerliship qalghan Uyghurlarning ewladi ikenlikini bildürdi.

Xamit ependining bayan qilishiche, 1965-yili yeken, qeshqer qatarliq jaylardin kelgen 70 nechche a'ililik Uyghur türkiyening qeyseri shehirige kélip olturaqliship qalghan. Eyni yilliri türkiyening türk dunyasidiki xelqlerni türkiyege ornashturup, 2-dunya urushi mezgilide azlap ketken türk nopusini köpeytish siyasitining türtkiside, sherqiy türkistandin kelgen Uyghurlar birqanche türkümge bölünüp türkiyege yerleshtürülgen. Xamit ependi özlirining 1953- yili türkiyege yerleshken Uyghurlar we 1967 -yili ghulja shehiridin kelgen 74 kishi bilen birlikte türkiyening qeyseri shehirige yerleshkenlikini bildürdi.

Xamit köktürük ependi bayanida qeyseridiki Uyghurlarning eyni yilliri yekendiki kechmishliri we ularning türkiyening qeyseri shehirige kélip olturaqlishishigha seweb bolghan amillar heqqide birqeder etrapliq toxtaldi.

Uning bildürüshiche, xitay kommunist hökümiti Uyghur élidiki hökümranliqini bashlighan deslepki yillarda uning baliliqi yekende ötken bolup, bu mezgilde u we uning a'ilisige oxshash yekende nisbeten halliq turmush kechürüwatqan Uyghurlar poméshchik bay sodiger dégen qalpaqlar kiygüzülüp, mal-mülükliri musadire qilinip, nuqtiliq küresh nishanigha aylan'ghan. Xitay kommunist hökümitining türlük siyasiy küreshliride yetküche riyazet chekken yekendiki halliq Uyghur a'ililiri bu xil zulumdin qutulushning yolini izdewatqan mezgilide, 1960-yillarning béshida xitay bilen sabiq sowét ittipaqi otturisidiki diplomatik munasiwet buzulup, xitay qoshnisi afghanistan padishahliqi bilen diplomatik munasiwet ornatqan. Afghanistan padishahliqi ilgiri afghanistandin yeken qatarliq jaylargha kélip olturaqliship qalghan afghanistan puqralirini xitaydin qayturup bérishni telep qilghan.

Xitay hökümitimu afghanistan bilen bolghan diplomatik kélishimge asasen özlirini afghan puqrasi dep melum qilghan Uyghurlarning afghanistan'gha kétishige ruxset qilghan. 1949-Yildin kéyinki yer islahati, kommuna qurush, polat tawlash, istil tüzitish qatarliq arqa-arqidin élip bérilghan siyasiy küreshlerde yetküche elem tartqan Uyghurlar özlirini afghanistan puqrasi dep melum qilghan. Yekendiki 70 nechche a'ililik Uyghur yeni 103 kishi 1961-yilning béshida bir hepte ichide xitaydin ayrilish buyruqini tapshuruwalghan. Xitayning herbiy aptomobilliri bilen afghanistan chégrasigha élip kélinip, afghanistan'gha qayturup bérilgen. 1961-Yili yekendin ayrilish pursitige érishken Uyghurlar we Uyghur élining qeshqer, peyziwat qatarliq nahiyeliridin kelgen Uyghurlar bolup, 234 kishi 1965-yili türkiyening qeyseri shehirige kélip olturaqlashqan.

Yuqiridiki awaz ulinishidin xamit köktürük ependi bilen ötküzülgen söhbetning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet