Mutexessisler: Uyghur arxé'ologiyesini siyasiylashturush ilmiy erkinlikni boghidu

Muxbirimiz erkin
2017-03-23
Élxet
Pikir
Share
Print
2003-Yili tarim oymanliqining lopnur rayonidiki qedimiy qebristanliqtin qéziwélin'ghan 4000 yilliq tarixqa ige güzel ayalning qurughan jesiti.
2003-Yili tarim oymanliqining lopnur rayonidiki qedimiy qebristanliqtin qéziwélin'ghan 4000 yilliq tarixqa ige güzel ayalning qurughan jesiti.
CCTV

Uyghur aptonom rayonluq partkomning 22‏-mart échilghan arxé'ologiye xizmet yighinida arxé'ologiye tetqiqatining siyasiy nishani otturigha qoyulup, arxé'ologiye xizmiti "Bölgünchilik"ke qarshi küreshni nishan qilishini, medeniy yadikarliqlar xelq ammisigha "Shinjang ezeldin tartip junggoning bir qismi" dégen uqumni singdürüshke xizmet qilishini telep qilghan.

Axbarat wasitilirining xewer qilishiche, Uyghur aptonom rayonluq partkom sékrétari chén chüen'go yighinda qilghan söz qilip, "Shinjang sotsiyalistik qimmet qarishini turghuzush we algha sürüsh, wetenperwerlik terbiyesini chongqurlashturup, bölgünchilik idiyesige qarshi turush kürishide arxé'ologiye xizmitige éhtiyajliq" dégen.

Yighinda shinjang pédagogika uniwérsitétining arxé'ologi lyu shötang téximu ilgiriligen halda, "Nurghun arxé'ologiyelik qézilmilar shinjangning nechche ming yillar burunla xitay bilen munasiwiti barliqini we uning tesir da'iriside ikenlikini échip berdi" dep jakarlighan.

Xitayning "Shinjang ezeldin tartip junggoning bir parchisi" dégen bu keskin xulase, izchil tarix we arxé'ologiye sahediki Uyghur tetqiqatchilar bilen xitay hökümiti we xitay hökümet tetqiqatchilirining keskin küresh témisi bolup kelgen.
Xitay 1980‏-yillarda bir mehel bu sahediki tetqiqatni qismen qoyup bergen bolsimu, biraq 1990‏-yillarning deslepki yérimidin bashlap, perqliq qarashtiki Uyghur arxé'olog we tarixchilirigha zerbe bérishke bashlighan idi.

Bezi xitay tarixchilirining qarishiche, xitay hökümitining Uyghur tarix‏-arxé'ologiye tetqiqatigha siyasiy nishan békitip bérishi, ilmiyliqqa xilapken. Amérikida turushluq xitay tarixchi ju shöyüen, héchqandaq arxé'ologiyelik qézilma Uyghur rayonining xitay zémini ikenlikini ispatlap bérelmeydighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: (shinjang) ezeldin tartip junggoning zéminimu-emesmu, arxé'ologiye buni qandaq ispatlaydu. Eger u yerde bir-ikki parche bir xitay yézip qaldurup qoyghan bir nerse tépilsa, bu u yer xitay zémini ikenlikini körsitemdu!? xitay tili hergiz shinjangning yerlik tili emes. Belki, bezi kishiler xitay yéziqini qollinip xet yazghan bolushi mumkin, beziler karushti yéziqini qollinip xet yazghan bolushi éhtimal. Shinjangning jenubidikiler her xil, her yangza yéziqlarni qollinip xet yazghan bolsa, biz Uyghurlarni shularning parchisi, dések bolamdu? hazirqi zaman Uyghur tili ereb élipbesini qollinip yézilidu. Eger mongghullar, manjular bu yéziqni qollan'ghan bolsa, biz qopup manju, mungghol, Uyghurning hemmisi ereblerning zémini dések bolamdu? bu intayin gheyriy ilmiy métod. Yéziq peqet tilning ahangini ipadileydighan bir belge. Qismen arxé'ologiyilik yadikarliqlarni talliwélip, özining nuqti'inezirini ispatlash üchün qollansa bolmaydu."

Lékin yene bezi mutexessisler, xitay hökümitining Uyghur rayoni "Ezeldin junggo zémini"dégenni ispatlash üchün otturigha qoyghan arxé'ologiyelik qézilmilargha izchil guman bilen qarap kelgen.

Amérikida turushluq yipek yoli medeniyet tetqiqatchisi doktor qahar baratning körsitishiche, xitay arxé'ologlar özining bu nuqti'inezirini ispatlash üchün bezi arxé'ologiyelik yadikarliqlarni yasap chiqqan.

U mundaq deydu: "Burun chet'ellik arxé'ologlar mushu 20-, 30-yillarda nahayiti köp keldi. Shu chaghlardiki arxé'ologlar qisqighine muddet ichide teklimakan-tarim wadisidin 24 xil yéziq, 17 xil tildiki her xil, her yangza höjjetlerni tapti. Biraq 50‏-yilliri bu xitayning kawgochiliri kelgili turghandin kéyin, bu qedimki yerlik yéziqlar yoqap kétip, sapla xitayche nersiler chiqqili turdi. Bu ajayip ghelite bir ehwal. Emdi bu yerdiki ish, biz yer astidin chiqqan bu tarixiy matériyallargha köz yummaymiz. Biraq, hazir éniq bir ish turuptu, xitaylar yalghan asare-etiqe yasash ishini bashlidi. Buning misali, xitayning eng ataqliq arxé'ologi"Kekmenir qol yazmisi" dégen bir yalghan nersini yasap chiqti. Mushundaq bir yalghan nersini go morudek bir adem yasighan bolsa, qalghanlargha gep ishlimeydu."

Qahar baratning qeyt qilishiche, xitay Uyghur rayoni "Ezeldin junggoning bir qismi" dégenni tekitlisimu, biraq uning heqiqiy bir memuri rayonigha aylan'ghan waqti 1944‏-yildin bashlan'ghan. U, uningdin burun Uyghur ili xitayning kontrolluqidiki zémin emeslikini ilgiri sürdi.

Qahar barat mundaq deydu: "Shinjang yéngidin bésiwélin'ghan rayon dégen gep. Shinjangni menching ordisining özlirining mejliside 1884‏-yili shinjang ölkisi, dep tizimlighan bolsimu, emeliyette shinjangni bir ölke qilidighan'gha hökümetning cholisi yetmidi, uninggha ülgermidi. Bu jeryanda waqitliq éli jangjün mehkimisi bashqurup turdi. Menching aghdurulup ketkendin kéyin, bu shinjang séng dégini militaristlarning qolida qaldi. Emdi shing shisey 1944‏-yili ketkendin kéyin, 44-yil bilen 49-yil ariliqida gomindang ürümchige özlirining ölkilik némilirini ewetti. Buningda melum memuri küchke ige hakimiyet boldi. Eger shi'uni dések, bu qisqa mezgil qismen ölke bolush shertige toshidu. Buningda bir memuri alaqe bar."

Biraq yene bezi mutexessislerning qarishiche, qandaqla bolmisun, xitayning arxé'ologiyeni "Bölgünchilik" idiyesige qarshi turush nishani üchün xizmet qildurush pilani akadémik erkinlikke qilin'ghan buzghunchiliqtur.

Tarixchi ju shöyüen mundaq dédi: "Bu ilmiy tetqiqatqa qilin'ghan buzghunchiliq, bu ilmiy tetqiqatni ékspilatatsiye qilish. Ular xalighan netijige érishishi üchün bundaq qilishning bir hajiti barmu? eger ular istigen pakitni tapalmisa qandaq qilidu? shuning bilen buning héchqandaq netijisi bolmamdu. Ilim-pen heqiqetni izdeydu. Shinjang ezeldin junggoning bir qismimu? sen undaq dep turuwalsang, biz qandaq qilimiz. Elwette u hazir junggoning kontrolluqida. Emma, buni bir nersiler bilen ispatlashqa tirishishtiki endishe néme. U belki bu zémin'gha bolghan igidarchiliqining qanuni asasini izdewatqandur. Biraq, buni arxé'ologiye arqiliq ispatlighili bolmaydu. Ular mesilige xata nuqtidin chiqip qarawatidu."

Biraq, xitay "Yer shari waqti géziti"ning neqil keltürüp xewer qilishiche, 22‏-mart échilghan arxé'ologiye xizmet yighinida, xitay arxé'olog lyu shötang, xitay bilen Uyghur rayonining munasiwiti xen sulalisidin nechche esir awwal bashlan'ghanliqini ilgiri sürüp, "Bu alaqe miladi 3‏-esirde xen sulalisining shinjangni bashqurushining yolini achqan" dep körsetken. Biraq u, qandaq arxé'ologiyilik pakitlargha asasen bu xulasigha kelgenlikini tilgha almighan.

Toluq bet