Uyghur xelq tarixiy dastanliri néme deydu? (1)

Muxbirimiz qutlan
2015-11-26
Share
Qutlan-resim.jpg Dastanchi obulhesen kérem tunji nöwetlik Uyghur dastanliri xelq'ara ilmiy muhakime yighinida neq meydanda dastan éytip maharet körsetmekte. 2015-Yili öktebir, béyjing.
RFA/Qutlan

Uyghur xelq tarixiy dastanlirigha mujessemlen'gen mol tarixiy uchurlar we uningda eks etken aghzakiy tarixchiliq en'enisi yéqindin buyan dunya ilim sahesining diqqitini qozghimaqta.

Melumki, dastanchiliq Uyghur we merkiziy asiyadiki bashqa qérindash türkiy xelqlerde esirlerdin buyan dawamliship kelgen eng qedimiy bed'iy-tarixiy en'enilerning biri.

Türkiy tilliq xelqler uzun tarix jeryanida yaratqan "Oghuzname", "Dede qorqut", "Gör oghli" "Manas", "Alpamish" qatarliq bir yürüsh qehrimanliq dastanliri dunya medeniyet tarixidiki "Gigant époslar" qataridin orun alghan.

Épos tetqiqatchiliri türkiy xelqlerning yuqirida tilgha élin'ghan tarixiy dastanlirini qedimki somérlarning "Gélgamish", yunanliqlarning "Odéssa" we "Ili'ada", gérmanlarning "Nébolonggén naxshisi", mongghollarning "Jangghir", tibetlerning "Gésar" qatarliq éposliri bilen bir qatarda tilgha alidu.

Gérman klassik peylasopi hégél özining "Éstétika" namliq meshhur esiride épos yaki tarixiy dastanlargha tebir bérip mundaq deydu: "Épos yaki dastan bir qowmda milliy ang emdila bix sürgen dewrde ularning bedi'iy tepekkur alimide qolgha kelgen tunji pishshiq méwe".

Uyghur xelq tarixiy dastanliri heqqide pikir bayan qilghan shiwétsiyediki Uyghur ziyaliyliridin abdushükür muhemmet ependi Uyghurlarning merkiziy asiyadiki dastanchiliq en'enisige bay eng qedimki xelqlerning biri ikenlikini tilgha alidu. U Uyghur tarixiy dastanliri Uyghur xelqining öz tarixida yüz bergen zor tarixiy weqeler we ashu tarixiy weqelerge bolghan inkasi hem ichki tuyghusining bedi'iy yol bilen eks étishidur, dep qaraydu.

Uyghurlarda tarixiy dastanchiliq en'enisining taki 20-esirning bashlirigha qeder dawamliship kelgenliki, hetta 1912-yili yüz bergen tömür xelpe qozghilingidin kéyin qumul xelqi arisida "Tömür xelpe" heqqide éytilghan dastanning bügün'giche éytilip kelgenliki bu nuqtini yenimu delilleydu.

Uyghur tarixiy dastanliri heqqide birqeder chongqur tonushqa ige Uyghur ziyaliyliridin hazir yawropada yashawatqan pezilet xanimmu bu heqte pikir bayan qildi. U Uyghurlarning yiraq ötmüshtin taki yéqinqi dewrlergiche öz tarixini bayan qilishta yazma usulgha qarighanda qisse yaki dastandin ibaret aghzaki tarixchiliq en'enisige bekrek tayan'ghanliqini tekitleydu.

Abdushükür muhemmet ependi Uyghur xelqining yéqinqi zaman tarixida yüz bergen zor weqelerni bilishte tarixiy dastanlarning yazma menbeler bilen birlikte intayin muhim tarixiy qimmetke ige ikenlikini ilgiri süridu.

U Uyghur xelq tarixiy dastanlirining bedi'iy zhanir jehette hem shé'iriy hem nesriy shekilni teng qollan'ghanliqini؛ éytish usuli jehette aghzaki hékayet usuli bilen muzikigha tengkesh qilip orunlash usulini teng qollan'ghanliqini tekitleydu.

Uyghur dastanchiliqidiki aghzakiy tarixchiliq en'enisi bilen uninggha singgen chongqur milliy roh uzundin buyan köpligen sen'etkarlar, edibler we tarix tetqiqatchilirini küchlük jelp qilmaqta.

Yersharilishish we zamaniwi medeniyetning tinimsiz zeretlishi netijiside bügünki Uyghur medeniyet muhitidin barghanséri tiniqi öchüp kétiwatqan tarixiy dastanchiliq en'enisi ilim sahesidikilerni endishige salmaqta. Shundaq bolushigha qarimay, Uyghur bilim ademliri "Tarixiy dastanlar bügünki künde yash ewladlargha wetenni söyüsh, milliy qediriyetni hés qildurush hemde ötmüshtiki tarixiy tejribilerni öginishtiki eng janliq tarixiy derslik" dep qarimaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet