Uyghur xelq tarixiy dastanliri néme deydu? (2)

Muxbirimiz qutlan
2015.12.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Yachibek-dastan.jpg Uyghur xelq dastanchiliridin ibrahim beg “Uyghur xelq dastanliri xelq'ara ilmiy muhakime yighini” da “Yachibeg” dastanidin ariye orunlimaqta. 2015-Yili öktebir, béyjing.
Social Media

Her bir millet we ijtima'iy kolléktipning uzun tarix jeryanida shekillen'gen bedi'iy we tarixiy tepekkur usuli bolidu. Bu xil tepekkur usuli ularning öz tarixini qandaq eks ettürüshide eng roshen ipadisini tapidu.

Undaqta, türkiy xelqler, jümlidin Uyghurlarning öz tarixini ipade qilishtiki kolléktip tepekkuri qandaq bir shekilni talliwalghan?

Köpligen Uyghurshunaslar bu so'algha “Dastanchiliq, yeni aghzaki tarixchiliq en'enisi” dep jawab béridu.

Uyghurlarning aghzaki tarixchiliq en'enisi heqqide izdinish élip barghan bir qisim Uyghur ziyaliyliri Uyghur xelq edebiyatidiki “Tarixiy dastanchiliq” en'enisige alahide orun béridu.

Shiwétsiyede olturushluq Uyghur bilim ademliridin abdushükür muhemmet ependi Uyghurlarda aghzaki dastanchiliq en'enisining uzaq tarixtin buyan dawamliship kelgenlikini tekitleydu.

Dastanlar heqqide birqeder chongqur tonushqa ige Uyghur ziyaliyliridin yawropadiki melum elde olturushluq pezilet xanimmu munularni ilgiri süridu: “Uyghurlar xelq edebiyatidiki dastanchiliq sheklidin paydilinip özlirining tarixiy kechürmishliri we ré'al dunyasini ipade qilip kelgen. Dastanchiliq en'enisini mundaqche éytqanda, Uyghurlarning aghzaki tarixchiliq en'enisi déyishkimu hem xelq edebiyatidiki pishqan bedi'iy shekil déyishkimu bolidu.”

Melumki, dastan yaki époschiliq en'enisi merkiziy asiyada yashighuchi türkiy tilliq xelqlerning hemmiside dégüdek mewjut bolup kelgen eng qedimki bedi'iy we tarixiy en'enilerning biri.

Bu heqte pikir bayan qilghan bilim ademliri bu qimmetlik en'enining “Meddah-wa'iz” yaki “Dastanchi” nami bilen zamanimizghiche dawamliship kelgenlikini tilgha alidu.

Uyghur xelq tarixiy dastanliri heqqide izdinish élip barghan abdushükür muhemmet ependi “Dastanlardiki qehrimanning paji'esi, yeni qehrimanning ölümi arqiliq yuqiri pellige kötürülgen ‛tragédiye‚ ni, Uyghur tarixiy dastanlirining eng yüksek bedi'iy pellisi” dep hésablaydu.

Pezilet xanimmu Uyghur tarixiy dastanliridiki “Tragédiye güzelliki” ni 18-esirning axirlirida qumul xelqi arisida meydan'gha kelgen “Yachibeg” dastani arqiliq delilleydu.

Bir qisim tetqiqatchilar Uyghurlar bilen ularning tarixiy qan qérindishi bolghan sériq Uyghurlarning aghzaki tarixchiliq en'enisi jehette intayin yéqin baghlinishqa ige ikenlikini ilgiri süridu. Gérmaniye göttin'gén uniwérsitétining qedimki Uyghur til medeniyiti tetqiqatchisi doktor ablet semet del shu xil qarashtiki bilim ademlirining biridur.

U, bügünki sériq Uyghurlarning tarixiy dastanida özlirining kélip chiqishini gherbtiki Uyghur yurtlirigha baghlaydighanliqini alahide tekitleydu hemde buning delili süpitide sériq Uyghurlarning “Künpétish aymaqtin keldi yoghurlar” namliq tarixiy dastanini körsitidu.

Derweqe, tarixiy dastanlar bügünki künde Uyghurlarning öz tarixiy kechürmishliri heqqidiki aghzaki eslimisi yaki eng janliq bedi'iy ipadisi süpitide sherhlinipla qalmastin, belki yene kéyinki ewladlargha weten we milliy roh terbiyesi bérishtiki eng güzel sen'et shekli dep qarilip kelmekte.

Tepsilatini awaz ulinishtin anglighaysiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.