Әнқәрәдә «уйғур каризлириға сәпәр» намлиқ һөҗҗәтлик филим көрситилди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2018-04-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әнқәрә университети тил вә тарих-җуғрапийә факултетида көрситилгән «уйғур каризлириға сәпәр» намлиқ һөҗҗәтлик филимдин көрүнүш. 2018-Йили 17-апрел, түркийә.
Әнқәрә университети тил вә тарих-җуғрапийә факултетида көрситилгән «уйғур каризлириға сәпәр» намлиқ һөҗҗәтлик филимдин көрүнүш. 2018-Йили 17-апрел, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

17-Апрел күни әнқәрә университети тил вә тарих-җуғрапийә факултетида «уйғур каризлириға сәпәр» намлиқ һөҗҗәтлик филим көрситилди.

Тонулған һөҗҗәтлик филим режиссори дурсун өздән әпәнди ишлигән мәзкур филимда турпан каризлири тонуштурулған. Бу паалийәтни һазирқи заман түркий тиллири вә әдәбиятлири факултети уюштурған болуп, паалийәткә факултет мудири, уйғуршунас профессор сәма барутҗу өзөндәр ханим башлиқ оқутқучи вә оқуғучилардин болуп көп санда киши иштирак қилди.

Һөҗҗәтлик филим башлиништин бурун уйғуршунас профессор доктор сәма барутҗу өзөндәр ханим сөз қилди. У мундақ деди: «бүгүн мәшһур һөҗҗәтлик филим режиссори дурсун өздән әпәндиниң шәрқий түркистандики уйғур каризлири тоғрисида ишлигән һөҗҗәтлик филимини көримиз. Бүгүн уйғурлар һазирму ишлитиватқан кариз һәққидә мәлумат игиси болимиз. Бәшбалиқ вә турпан райони асиядики милләтләрниң мәдәнийитиниң өтиңи болуш сүпити биләнму муһим. Дурсун өздән әпәнди шәрқий түркистандики каризлар тоғрисидики филим ишләш билән чәклинип қалмастин сибирийәдики түркий милләтләр тоғрисидиму һөҗҗәтлик филимлар ишлиди. Бу һөҗҗәтлик филимлар түркологийә тәтқиқати үчүнму интайин муһим. Биз бурунқи түркологийә илмий муһакимә йиғинлирида бу һөҗҗәтлик филимлириниму көрүш пурситигә игә болған идуқ. Дурсун өздән әпәндиниң су мәдәнийити тоғрисида ишлигән көп санда һөҗҗәтлик филими бар. Биз бүгүн уйғур мәдәнийити хирисқа учраватқан бүгүнки күндә 2500 йиллиқ тарихқа игә уйғур каризлири тоғрисида мәлуматқа игә болимиз».

Кейин «уйғур каризлириға сәпәр» намлиқ һөҗҗәтлик филимни ишлигән дурсун өздән әпәнди сөз қилди. У, уйғур каризлириға қизиқип қелишидики сәвәб тоғрисида мәлумат берип мундақ деди: «мән барған җайларда вә биз кичик вақтида оқуған тарих китаблирида, түркләр тоғрисида: ‹түркләр оттура асияда қурғақчилиқ болғандин кейин ғәрбкә қарап көчүшкә башлиған. Түркләр көчмән, чедирда яшайдиған, падичи вә җәсур бир милләт' дәп йезилған. Бизгә муәллимлиримиз мушундақ өгәткән. Мән түркийәниң урфа вилайитиниң гөбәклитәпә дегән җайдики, мәрсин торос тағлириниң бағридики вә турпандики каризларни көргәндин кейин һәйран қелип, биз өзимизни хата чүшинидикәнмиз, башқилар бизни хата чүшәндүрүпту дәп ойлидим. Чүнки биз түрк қан системисидики милләтләр тарихта каризға охшаш суғуруш системисини қуруп чиқип, дуня мәдәнийитигә зор төһпә қошқан бир милләт икәнмиз дәп ойлидим. Шуниң билән каризлар тоғрисида һөҗҗәтлик филим ишләшни қарар қилдим».

Дурсун өздән әпәнди уйғур каризлириниң 5 миң йиллиқ тарихқа игә икәнликини баян қилип мундақ деди: «мән тунҗи қетим турпанға барған вақтимда каризларниң 2500 йиллиқ тарихқа игә икәнликини дегән иди. Иккинчи қетим барғинимда 4 миң йиллиқ тарихқа игә икәнлики тәкитләнди. 2010-Йили турпанға барған вақтимда мутәхәссисләр тоқсун наһийәсидә өрүлүп чүшкән бир каризниң ичидин 3 җәсәт чиққанлиқини, бу мумияни тәһлил қилғинида 5 миң йиллиқ тарихқа игә икәнлики ениқланғанлиқини деди. Демәк уйғурларниң әҗдадлири мундин 5 миң йил илгири тәңритағлиридики қар музлар еригән суни тәклимакан чөлиниң асти арқилиқ турпан ойманлиқиға башлап етиз, бағ вә бостанлирини суғурған вә ичимлик су сүпитидә қоллинишқа башлиған. Демәк ғәрбтә техи шәһәр дөләтлири қурулмиған чағларда турпанда шәһәр дөләтлири қурулуп, суғуруш системиси қурулған».

Режиссор дурсун өздән әпәнди сөзлигән ечилиш нутқида һазирғичә уйғур каризлири тоғрисида көп санда мақалә вә китаб язғанлиқини баян қилип мундақ деди: «мән тунҗи қетим 2000-йилларниң башлирида үрүмчи вә турпанға барған идим. У чағда ‹уйғур каризлириға сәпәр' намлиқ саяһәт китабимни яздим. Арқидин ‹турпан кариз җәннити' намлиқ китабим нәшр қилинди. Үчинчи болуп ‹мәдәнийәт гөһири каризлар' намлиқ китабимни яздим. Булардин башқа бу һәқтә мақалилиримму елан қилинди».

Филим ахирлашқандин кейин, микрофонимизни оқуғучиларға узаттуқ. Докторлуқ унвани үчүн оқуватқан нурийә сарибай ханим турпан каризлирини бурун аңлап бақмиғанлиқини, бүгүн бу һәқтә көп мәлумат игиси болғанлиқини баян қилип мундақ деди: «турпан каризлирини бурун аңлап бақмиған идим. Ток вә технологийә йоқ бир дәврдә уйғурларниң буни қурғанлиқиға һәйран қалдим. Турпан каризлири йәр астидики сәддичин дәп атилидикән. Каризниң чоңқурлуқи 110 метир болуп, уйғурларниң дуня мәдәнийитигә қошқан әң чоң төһпилиридин бири икән.» Микрофонимизни һөҗҗәтлик филимни көргили кәлгән уйғур оқуғучиларғиму узаттуқ.

Әнқәрә университетида өткүзүлгән «уйғур каризлириға сәпәр» намлиқ һөҗҗәтлик филим ахирлашқандин кейин дурсун өздән әпәнди турпан каризлири тоғрисида язған 3 китабиға қол қоюп тарқатти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт