Enqerede "Uyghur karizlirigha seper" namliq höjjetlik filim körsitildi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2018-04-18
Share
kariz-tetqiqat-xerite.jpg Enqere uniwérsitéti til we tarix-jughrapiye fakultétida körsitilgen "Uyghur karizlirigha seper" namliq höjjetlik filimdin körünüsh. 2018-Yili 17-aprél, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

17-Aprél küni enqere uniwérsitéti til we tarix-jughrapiye fakultétida "Uyghur karizlirigha seper" namliq höjjetlik filim körsitildi.

Tonulghan höjjetlik filim rézhissori dursun özden ependi ishligen mezkur filimda turpan karizliri tonushturulghan. Bu pa'aliyetni hazirqi zaman türkiy tilliri we edebiyatliri fakultéti uyushturghan bolup, pa'aliyetke fakultét mudiri, Uyghurshunas proféssor sema barutju özönder xanim bashliq oqutquchi we oqughuchilardin bolup köp sanda kishi ishtirak qildi.

Höjjetlik filim bashlinishtin burun Uyghurshunas proféssor doktor sema barutju özönder xanim söz qildi. U mundaq dédi: "Bügün meshhur höjjetlik filim rézhissori dursun özden ependining sherqiy türkistandiki Uyghur karizliri toghrisida ishligen höjjetlik filimini körimiz. Bügün Uyghurlar hazirmu ishlitiwatqan kariz heqqide melumat igisi bolimiz. Beshbaliq we turpan rayoni asiyadiki milletlerning medeniyitining ötingi bolush süpiti bilenmu muhim. Dursun özden ependi sherqiy türkistandiki karizlar toghrisidiki filim ishlesh bilen cheklinip qalmastin sibiriyediki türkiy milletler toghrisidimu höjjetlik filimlar ishlidi. Bu höjjetlik filimlar türkologiye tetqiqati üchünmu intayin muhim. Biz burunqi türkologiye ilmiy muhakime yighinlirida bu höjjetlik filimlirinimu körüsh pursitige ige bolghan iduq. Dursun özden ependining su medeniyiti toghrisida ishligen köp sanda höjjetlik filimi bar. Biz bügün Uyghur medeniyiti xirisqa uchrawatqan bügünki künde 2500 yilliq tarixqa ige Uyghur karizliri toghrisida melumatqa ige bolimiz".

Kéyin "Uyghur karizlirigha seper" namliq höjjetlik filimni ishligen dursun özden ependi söz qildi. U, Uyghur karizlirigha qiziqip qélishidiki seweb toghrisida melumat bérip mundaq dédi: "Men barghan jaylarda we biz kichik waqtida oqughan tarix kitablirida, türkler toghrisida: 'türkler ottura asiyada qurghaqchiliq bolghandin kéyin gherbke qarap köchüshke bashlighan. Türkler köchmen, chédirda yashaydighan, padichi we jesur bir millet' dep yézilghan. Bizge mu'ellimlirimiz mushundaq ögetken. Men türkiyening urfa wilayitining göbeklitepe dégen jaydiki, mersin toros taghlirining baghridiki we turpandiki karizlarni körgendin kéyin heyran qélip, biz özimizni xata chüshinidikenmiz, bashqilar bizni xata chüshendürüptu dep oylidim. Chünki biz türk qan sistémisidiki milletler tarixta karizgha oxshash sughurush sistémisini qurup chiqip, dunya medeniyitige zor töhpe qoshqan bir millet ikenmiz dep oylidim. Shuning bilen karizlar toghrisida höjjetlik filim ishleshni qarar qildim".

Dursun özden ependi Uyghur karizlirining 5 ming yilliq tarixqa ige ikenlikini bayan qilip mundaq dédi: "Men tunji qétim turpan'gha barghan waqtimda karizlarning 2500 yilliq tarixqa ige ikenlikini dégen idi. Ikkinchi qétim barghinimda 4 ming yilliq tarixqa ige ikenliki tekitlendi. 2010-Yili turpan'gha barghan waqtimda mutexessisler toqsun nahiyeside örülüp chüshken bir karizning ichidin 3 jeset chiqqanliqini, bu mumiyani tehlil qilghinida 5 ming yilliq tarixqa ige ikenliki éniqlan'ghanliqini dédi. Démek Uyghurlarning ejdadliri mundin 5 ming yil ilgiri tengritaghliridiki qar muzlar érigen suni teklimakan chölining asti arqiliq turpan oymanliqigha bashlap étiz, bagh we bostanlirini sughurghan we ichimlik su süpitide qollinishqa bashlighan. Démek gherbte téxi sheher döletliri qurulmighan chaghlarda turpanda sheher döletliri qurulup, sughurush sistémisi qurulghan".

Rézhissor dursun özden ependi sözligen échilish nutqida hazirghiche Uyghur karizliri toghrisida köp sanda maqale we kitab yazghanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Men tunji qétim 2000-yillarning bashlirida ürümchi we turpan'gha barghan idim. U chaghda 'Uyghur karizlirigha seper' namliq sayahet kitabimni yazdim. Arqidin 'turpan kariz jenniti' namliq kitabim neshr qilindi. Üchinchi bolup 'medeniyet göhiri karizlar' namliq kitabimni yazdim. Bulardin bashqa bu heqte maqalilirimmu élan qilindi".

Filim axirlashqandin kéyin, mikrofonimizni oqughuchilargha uzattuq. Doktorluq unwani üchün oquwatqan nuriye saribay xanim turpan karizlirini burun anglap baqmighanliqini, bügün bu heqte köp melumat igisi bolghanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Turpan karizlirini burun anglap baqmighan idim. Tok we téxnologiye yoq bir dewrde Uyghurlarning buni qurghanliqigha heyran qaldim. Turpan karizliri yer astidiki seddichin dep atilidiken. Karizning chongqurluqi 110 métir bolup, Uyghurlarning dunya medeniyitige qoshqan eng chong töhpiliridin biri iken." mikrofonimizni höjjetlik filimni körgili kelgen Uyghur oqughuchilarghimu uzattuq.

Enqere uniwérsitétida ötküzülgen "Uyghur karizlirigha seper" namliq höjjetlik filim axirlashqandin kéyin dursun özden ependi turpan karizliri toghrisida yazghan 3 kitabigha qol qoyup tarqatti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet