London uniwérsitétida Uyghurlar mesilisi muhakime qilindi

Muxbirimiz eziz
2018-07-02
Élxet
Pikir
Share
Print
London uniwérsitétida ötküzülgen yumilaq üstel söhbitide közge körün'gen mutexessislerdin gérmaniyelik adryan zénz ependi léksiye sözlimekte. 2018-Yili 2-iyul, london.
London uniwérsitétida ötküzülgen yumilaq üstel söhbitide közge körün'gen mutexessislerdin gérmaniyelik adryan zénz ependi léksiye sözlimekte. 2018-Yili 2-iyul, london.
Eziz Isa teminligen

Yéqindin buyan gherb dunyasidiki herqaysi axbarat saheside köplep xewer qiliniwatqan Uyghur diyaridiki milyon kishilik lagérlar mesilisi barghanséri köp kishilerning diqqitini qozghap kelmekte. Buning bilen bu heqte oxshash bolmighan melumatlar otturigha chiqip bu heqtiki ehwallar toghrisida kishilerge tégishlik chüshenchiler bérilishke bashlidi. 2-Iyul küni en'gliyediki london uniwérsitétida ötküzülgen "Shinjangdiki 'térrorluqqa qarshi xelq urushi'" témisidiki muhakime yighini ene shularning biridur.

Bu qétimqi muhakime yighinida léksiye bérishke teklip qilin'ghan mutexessis gérmaniyediki "Yawropa medeniyiti we ilahiyet mektipi" ning proféssori, doktor adryan zénz idi. London uniwérsitétida uzun yillardin buyan Uyghur medeniyiti boyiche oqutush bilen meshghul boluwatqan proféssor, doktor réychil xarris bu qétimqi muhakime yighinigha riyasetchilik qilghan.

Aldi bilen réychil xarris söz élip nöwette Uyghur diyaridiki "Diniy esebiylikke qarshi turush" herikitining Uyghur jem'iyitide omumyüzlük ewj éliwatqanliqini, bu jeryanda Uyghurlarning qandaq qismetlerge duch kéliwatqanliqini janliq qilip qisqiche teswirlep bergen. Bolupmu uning munasiwetlik ehwallarni shu heqtiki alaqidar resimler arqiliq chüshenche bérishi Uyghurlar heqqide anche köp melumatliq bolup ketmigen yighin ishtirakchilirini bekmu qiziqturghan. U sözining dawamida xitay hökümitining Uyghur diyaridiki "Esebiylikke qarshi turush herikiti" jeryanida Uyghurlarning köpligen normal kündilik hayatidiki köpligen normal hadisilernimu "Esebiylik" ke baghlap hujum nishani qiliwatqanliqi, buning bilen tamaka chékish, saqal-burut qoyush, qur'an oqush, ramizan rozisi tutush dégendek ishlarning hemmisi "Esebiylik"ning ipadiliri dep qariliwatqanliqini, buninggha ulishipla xitay da'irilirining "Térrorluqqa qarshi turush" heqqidiki qanun we nizamlarni belgilep, özlirining basturush heriketlirini qanunlashturuwalghanliqini qiziqarliq qilip bayan qilip ötken. U yene xitay hökümitining bu ishlarni "Ijtima'iy qayta qurush" sheklide ijra qiliwatqanliqini sözlep ötti.

Shuningdin kéyin doktor adryan zénz söz élip xitay hökümitining "Terbiyelesh arqiliq özgertish" ni meqset qilghan mu'esselerning 2000-yillirida falun'gong muritlirini jazalash üchün otturigha chiqqanliqini, buning 2010-yilliridin bashlap Uyghur diyarida peyda bolushqa bashlighanliqini, nöwette buning "Yépiq terbiyelesh merkizi" namida melum boluwatqanliqini tekitligen. Emma xitay hökümiti hazirghiche gherb axbarat dunyasining bu heqtiki melumatlirini "Yalghanchiliq" bilen eyiblep kelmekte iken. Emma melum bolghan sün'iy hemradin tartilghan süretler bu mu'esselerning hazir alliqachan muntizim shekil alghan sistémigha aylinip bolghanliqini körsetmekte iken.
Doktor adryan zénzning bayan qilishiche, hazir "Terbiyelesh lagérliri" diki kishiler töt guruppigha ayrilghan halda oxshash bolmighan siyasiy terbiyeni qobul qilmaqta iken. Emma xitay hökümiti izchil bundaq mu'esselerning mewjut ikenlikini inkar qilip kelmekte iken. U xitay hökümitining munasiwetlik metbu'atliridin melum bolghan süretlerni körsitish arqiliq bu xildiki "Öginish merkezliri" ning heqiqetenmu mewjutluqini, bularning hazir "Téxnika we hüner arqiliq terbiyelesh merkizi" dégendek namlarning qoyulghanliqini, emma bu orunlargha qamalghan Uyghurlarning téxnika yaki hüner emes, belki herbiyche méngish meshiqi, siyasiy bilimlerni öginish bilen meshghul ikenlikini tekitlidi. Melum bolushiche, nöwette Uyghurlarning 11 pirsenti del mushu xildiki lagérlargha qamalghan iken.

Proféssor adryan zénzning qarishiche, bu xildiki lagérlarning téz sür'ette omumlishishida Uyghurlar diyaridiki kompartiye sékrétari chén chu'en'goning roli bekmu chong iken. Bolupmu chén chu'en'go "Shinjangni tinchlandurush" üchün ürümchige kelgendin kéyin 2017-yili ashkara halda "Terbiyelesh merkizi arqiliq bir qisim kishilerni özgertishimiz lazim" dégen. Buning bilen barghanséri köp sandiki Uyghurlar ushtumtutla ghayib bolup kétishke bashlighan. Shuning bilen bir waqitta chén chu'en'goning bir qolluq buyruqi bilen bu xildiki mu'esseler ashxana, hajetxana, yataq, qarawulluq munari, tikenlik sim tosuq dégenler toluq emeliyleshken we yürüshleshken binalar sheklide köpiyishke bashlighan. Yene kélip bu mu'esseler heyran qalarliq halda eslidila mewjut bolghan türmilerge yandashturup sélin'ghan. Bu mu'esselerning sün'iy hemrahtin tartilghan süretliri buni éniq körsitip béridiken.

Doktor adryan zénz yighin ishtirakchilirigha "Terbiyelesh merkizi" namidiki bu lagérlargha qamalghan kishilerning kündilik hayati heqqide chüshenche bergen shuningdek ularning mejburiy shekildiki xitayche til-yéziq öginish, siyasiy sho'arlarni yadlash, kommunizm idé'ologiyesini singdürüsh, kompartiyening Uyghurlargha yetküzgen méhri-shepqetlirige teshekkür éytish, özlirining diniy étiqadining ornigha kommunizm idé'ologiyesini dessitish bilen waqit ötküzidighanliqini janliq teswirlep bergen.

Eng axirida doktor adryan bu heqtiki mesililerning Uyghurlar diyarigha qoshna memliketlerde we musulmanlar dunyasida anche köp bilinmeywatqanliqini, bilgenlerningmu bu mesililer heqqide sükütte turushi yaki axbarat saheside bek az xewer qilinishi, gherb axbaratlirining köprek bu heqte melumatlar bériwatqanliqi, shunga bu heqtiki uchur we melumatlarni köplep élan qilghanda xelq'araning bu mesilige bolghan téximu zor qiziqishini qozghashqa bolidighanliqini bildürgen.

Axirida réychil xarris söz élip londondiki Uyghurlarning nöwette wetendiki uruq-tughqanlirigha téléfon bérish yaki ular bilen sözlishish imkaniningmu yoqluqini misal qilish arqiliq mushuning özidin nöwettiki Uyghur jem'iyitining qandaq qismetlerge duch kéliwatqanliqi we qamalghanlarning qismitini tesewwur qilishqa bolidighanliqi, "Erkin asiya radiyosi" ning bu jehette köpligen munewwer doklatlarni élan qiliwatqanliqini alahide tekitlep ötken.
Axirida muhakimige ishtirak qilghuchilar özliri qiziqqan mesililer boyiche so'al sorighan. Léksiye bergüchilermu tégishlik yosunda jawab bérip köpchilikning qizghin alqishigha érishken.

Toluq bet