Uyghur we qazaq alimlirining ilmiy sahediki hemkarliqi yad étilmekte

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-08-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Bir guruppa Uyghurshunas alimlar. 1970-Yillar, almuta, qazaqistan.
Bir guruppa Uyghurshunas alimlar. 1970-Yillar, almuta, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Melumatlargha qarighanda, ötken esirning 90-yilliridin bashlap qazaqistanda Uyghurshunasliq ilmi boyiche mutexessislerni teyyarlash ishliri qizghin élip bérilghan idi. Uyghurshunasliq ilmining rawajlinishida qazaq alimliriningmu töhpisi bar bolup, ular Uyghur tetqiqatchiliri bilen hemkarliqta köpligen ilmiy tetqiqatlarni élip barghan. Qazaq alimlirining yéqindin arilishishi bilen asasiy jehettin til, edebiyat we tarix penliri boyiche bir qanchilighan Uyghur tetqiqatchiliri namzatliq we doktorluq unwanlirigha érishken. Hazir ular ilim-pen we ma'arip saheliride emgek qilmaqta.

Muxter ewézof namidiki edebiyat we sen'et institutining proféssori, filologiye penlirining doktori alimjan hemrayéfning éytishiche, Uyghur we qazaq ziyaliylirining öz ara hemkarliqi, bir-biri bilen bolghan ilmiy alaqiliri ötken esirning ikkinchi yérimidin bashlan'ghan iken. Deslepte bu dostluq ikki xelq edebiyatida yarqin körünüshke bashlighan bolup, hazirmu u Uyghur yashliri arisida alahide hewes qozghimaqtiken.

Alimjan hemrayéfning sözlirige qarighanda, ziya semedi, hézim iskenderof qatarliq ataqliq Uyghur yazghuchi we sha'irlirining tonulghan qazaq yazghuchisi sabit muqanof bilen bolghan dostluqi riwayetlerge aylan'ghan iken. Mundaq dostluq iliya bextiya bilen muqaghali maqatayéf otturisida, shayim shawayéf bilen ba'urjan mamish'uli otturisidimu bolghan iken. Alimjan hemrayéf ilim-pendiki dostluqningmu ene shu ikki xelq otturisidiki dostluqning ajralmas qismi ikenlikini tekitlep, mundaq dédi: "Ghojexmet sedwaqasof nurghunlighan qazaq dostliri bilen nahayiti yéqin ötken idi. Murat hemrayéfning érishken utuqlirimu qazaq akadémikliri bilen zich munasiwette bolghanliqidin ayrilmaydu. Bu dostluq qazaqistan musteqilliq alghandin kéyin bir türküm yashlarni teyyarlashta muhim ehmiyetke ige boldi. Bir qatar yashlirimiz qazaq alimlirining rehberlikide ilmiy ishlirini himaye qilmaqta."

Alimjan hemrayéf Uyghur we qazaq alimliri arisidiki dostluqning, hemkarliqning qazaqistan musteqilliq alghandin buyan izchil saqlinip kelgenlikini, buninggha ikki xelq wekillirining birliship ötküzgen ilmiy muhakime yighinlirining, neshr qilghan ilmiy emgeklirining misal bolalaydighanliqini ilgiri sürdi. U qazaq alimlirining Uyghur élidin oqushqa kelgen bir qatar Uyghur tetqiqatchiliri bilenmu hemkarlashqanliqini bildürüp, yene mundaq dédi: "Qazaqistan musteqilliq alghandin kéyin tarixiy wetinimizdin kelgen bir top yashlirimiz mushu yerde oqudi we ilmiy unwanlargha érishti. Osman isma'il, aygül hemdulla, abduréshit abdulhaji del shular jümlisidindur. Échinarliq yéri shuki, ular bilen alaqilirimiz üzülüp qaldi. Hazir qazaqistan'gha Uyghur alimlirining chiqishi tamamen toxtidi. Bu, elwette, yaxshiliq emes."

"Örléw" wilayetlik mu'ellimler kespini mukemmelleshtürüsh institutining xadimi, filologiye penlirining namzati ruslan arziyéfning pikriche, milletler ara dostluqta shu milletlerge wekillik qilidighan tonulghan shexslerning dostluqi muhim ehmiyetke ige iken. U Uyghur we qazaq xelqlirining dostluqiningmu buningdin mustesna emes ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Mesilen, qazaq xelqining türkologiye dunyasigha tonulghan chong alimi, akadémik abduweli qaydarof bilen bizning dangliq alimimiz ghojexmet sedwaqasoflarning dostluqi ikki millet dostluqining téximu mustehkem, téximu semimiy bolushigha zor ülüsh qoshqan ikki büyük shexsning dostluqi idi. Ghojexmet akining wapatidin charek esirdin artuq waqit ötüp ketken bolsimu, abduweli aka metbu'atta Uyghur we qazaq xelqlirining dostluqi toghrisida chongqur, etrapliq pikirlirini éytip, qazaqistandiki Uyghurshunasliq ilmige, Uyghurshunas alimlargha özining ghemxorluqini körsitip kéliwatmaqta. Abduweli qaydarof Uyghur xelqini ghojexmet sedwaqasof arqiliqla emes, belki özi hem biwasite yaxshi bilgen alim. U Uyghur tilini emeliy jehettin mukemmel igiligen hem ilmiy asasta ögen'gen alim. Abduweli qaydarof özining namzatliq emgikini Uyghur tilidiki qosh sözler toghrisida yazghan bolsa, doktorluq dissértatsiyesini Uyghur edebiy tilining shekillinish we tereqqiy étish jeryanliri toghrisida yazghan."
Ruslan arziyéfning éytishiche, abduweli qaydarof qazaqistandila emes, bashqa jaylardimu Uyghur tilshunaslirining yétilip chiqishigha öz ölüshini qoshup kéliwatmaqtiken. Abduweli qaydarof qazaqistanliq alimlardin shériwaxun baratof, shemshidin ayupoflarning, qirghizistanliq gülnisem nezerowaning, ürümchidiki pédagogika uniwérsitétining oqutquchisi muqeddes mirzining namzatliq ishlirining ilmiy rehbiri bolghan. Ruslan arziyéf abduweli qaydarofning Uyghur alimliri bilen birliship ilmiy emgeklerni, Uyghur mektepliri üchün oqush qorallirini yazghanliqini hem élan qilghanliqini bildürdi. 

R. Sulaymanof namidiki sherqshunasliq instituti qarmiqidiki Uyghurshunasliq merkizining ilmiy xadimi, filologiye penlirining namzati xalminem mesimowaning déyishiche, qazaqistandiki Uyghur tilshunasliq sahesidiki Uyghur we qazaq alimlirining ilmiy alaqiliri, öz ara hemkarliqi dunya türkologiye ilimigha keng tonulghan akadémik ghojexmet sedwaqasof, tughluqjan talipof, shériwaxun baratof qatarliq alimlar misalidimu körüshke bolidiken. U mundaq dédi: "Qazaq alimlirining Uyghurshunasliq boyiche mutexessislerge hemme jehettin etrapliq ülge-ibret, nemune bolup kelgenliki, bille ilmiy tetqiqatlarni élip barghanliqi toghriliq metbu'atlarda köp éytildi. Mesilen, shexsen méning ilmiy yétekchim bolghan tughluqjan talipof akadémik smét kéngésbayéfning rehberlikide hem yardimide ilmiy unwanlarni élishqa muyesser bolghan. Tughluqjan aka institutlarda oquwatqanda sarsén amanjolof, témirghali nurtazin, shora saribayéf, rabigha sidiqowa qatarliq köpligen qazaq alimlirining telim-terbiyesini élip, kéyin bir sahede hemkarliship ishligen."

Xalminem mesimowa kéyinki waqitlarda, yeni ötken esirning 90-yillirida bir türküm tilshunas alimlarning yétiship chiqqanliqini otturigha qoyup, yene mundaq dédi: "Walériy mexpirof, gülbahar semetowa, ruslan arziyéf, dilnur qasimowa qatarliq alimlar öz waqtida qazaqistan penler akadémiyesi Uyghurshunasliq institutida ishlewatqan peytide namzatliq dissértatsiyelirini utuqluq yaqlap, alim ataldi. Buningda yenila shu qazaq alimliriningmu köp yardimi boldi désem ashurup éytqan bolmaymen. Ular hazirmu qazaq alimliri bilen öz ara dostluqini saqlighan halda ilim-pen sahesidin qol üzgini yoq. Ularning beziliri milliy ma'arip saheside, beziliri metbu'atimiz saheside xizmet qiliwatidu. Uyghurshunasliq instituti 90-yillarning axirlirida sherqshunasliq institutining terkibidiki Uyghurshunasliq merkizige aylan'ghandin kéyinmu qazaq alimliri bilen bolghan ilgiriki alaqilirimiz, hemkarliqimiz toxtap qalmidi. Tilshunasliq saheside yenimu bir türküm alimlirimiz meydan'gha keldi. Hazir ehwal sel bashqichirek, yeni Uyghurshunasliq sahesige kéliwatqan mutexessislerning sani aziyip ketti."

Xalminem mesimowa buning omumen Uyghur yashlirining ilim-pen'ge bolghan qiziqishining kémiyip ketkenlikidin dep qaraydighanliqini, emma az bolsimu, bar ikenlikini, mubada bu yerdiki Uyghurlar ana tilliq mekteplerni saqlap qalidighan bolsa, kélechekte yash alimlarning yétilip chiqidighinigha ishinidighanliqini bildürdi. U yene Uyghur-qazaq alimliri arisidiki dostluq tomurlirining hélimu üzülmey kéliwatqanliqini, özi ishlewatqan Uyghurshunasliq merkizide Uyghurshunaslarning da'im qazaq alimliri bilen hemkarliqta ishlewatqanliqini otturigha qoydi.

Toluq bet