Уйғур тарихиға даир йәнә бир йеңи әсәр "хоҗа муһәммәд шәрифниң һаяти"

Мухбиримиз әзиз
2015-11-06
Share
xoja-muhemmed-sherif-kitab.jpg "хоҗа муһәммәд шәрифниң һаяти" намлиқ китаб
RFA/Aziz


Авистрийә пәнләр академийиси нәшрияти 2015 - йили 10 - айда харвард университетиниң оттура асия тәтқиқати саһәси бойичә доктуранти еден җефниң "хоҗа муһәммәд шәрифниң һаяти" намлиқ тунҗи йирик әсирини нәшр қилди. Муәллипниң тонуштурушичә, хоҗа муһәммәд шәриф 16 - әсирниң кейинки йеримида шәрқий түркистанда яшиған хоҗилардин болуп, өз заманисидики суфизм әқидисиниң әң мәшһур диний йетәкчиси болған. Хоҗа муһәммәд һәққидики һекайиләр уйғурлар арисида әң кәң тарқалған, шундақла уйғур хәлқи сөйүп оқуйдиған әнбиялар һәққидики қиссәләрниң бири икән.

Мәлум болушичә, тарихта өткән хоҗа муһәммәд шәриф сәмәрқәнттики улуғ бәг мәдрисидә оттуз йил илим тәһсил қилғандин кейин қәшқәрдики сутуқ буғрахан қәбрисини тавап қилиш истигидә қәшқәргә сәпәр қилған. Шундақла қәшқәргә кәлгәндин кейин узун өтмәй шу җайдики әң мәшһур мазарлардин болған султан сутуқ буғрахан мазириниң шәйхликини үстигә алған.

Алимлар хоҗа муһәммәд шәрифни "тәзкирәи султан сутуқ буғрахан" ниң аптори болуши мумкин, дәп қарайду. У вә униң әвладлири 1514 - йили йәкәндә қурулған сәидийә дөлити ордисида әң чоң тәсиргә игә диний устазлардин болуп қалған.

Оттура асия тәтқиқатчилириниң ортақ пикричә, уйғур мәдәнийити вә тарихи һәққидики тәтқиқатта мәнбәләр һәққидики тәтқиқат әң муһим орунда туриду. Әмма, сиясий сәвәбләр вә тәтқиқатқа керәклик иқтисадниң кәмчил болуши түпәйлидин, мәйли хитайда болсун яки чәтәлләрдә болсун, бу җәһәттики тәтқиқатта йеңи нәтиҗиләр көп әмәс.

Әйни вақитта харвард университетида доктурлуқ унваниға еришкән уйғур мәдинйәт тәтқиқатчиси қаһар баратниң қаришичә, бу нуқтидин алғанда, җеф еденниң мәзкур әмгики зор қиммәткә игә.

"хоҗа муһәммәд шәрифниң һаяти" намлиқ бу әсәр тарихий шәхс болған хоҗа муһәммәд шәрифниң һаяти һәққидә йезилған чағатай уйғур йезиқидики әсли қолязминиң бәтләр бойичә тартилған толуқ фото нусхиси, әсли текистниң оқулуши вә униң һазирқи заман инглизчә тәрҗимиси, шундақла җеф единниң ашу дәвр вә хоҗа муһәммәд шәриф һәққидики тәтқиқатиға асасән йезилған тонуштуруш мақалисини өз ичигә алиду.

Мәзкур тәтқиқат нәтиҗиси йәнә "илавә" намида берилгән бир қошумчә бөләкни өз ичигә алидиған болуп, бу бөләкни оттура асия вә уйғурлар һәққидики тәтқиқатта йетиливатқан яш тарихшунаслардин риян тум вә дейвид брофей тәйярлиған.

Мәзкур тәтқиқат нәтиҗисиниң қийинлиқ дәриҗиси вә әһмийити тоғрилиқ доктур қаһар барат өз қарашлирини баян қилип, мәзкур әмгәккә наһайити юқури баһа бәрди.

Зиярәт җәрянида биз, хоҗа муһәммәд шәрифниң немә үчүн шу қәдәр муһим орун тутидиғанлиқини сориғинимизда җеф еден мундақ деди: "биринчидин, хоҗа муһәммәд шәриф һазирқи уйғурларниң турмушида наһайити муһим орун тутиду. Аридин төт әсир өткән бүгүнки күндиму уйғурлар униң қәбрисини изчил тавап қилип келиватиду, шундақла бу һәқтики хатириләрни тәвәрүк дәп қарайду; иккинчидин, униң тәрҗимиһали суфизимға бағлинишлиқ мусулманлар әдәбиятида, шундақла шәрқий түркистан әдәбиятида өзиниң пасаһәтлик баян шәкли билән алаһидә орун игиләйду. Үчинчидин, тарихий нуқтидин алғандиму хоҗа муһәммәд шәриф шәрқий түркистандики суфизм тәриқитиниң раваҗлинишида чоң рол ойниған асаслиқ шәхсләрниң бири һесаблиниду, шуниң билән биргә у шәрқий түркистанниң сиясий тарихидики ачқучлуқ шәхсләрдин болған султан абдурешидханниң әң йеқин қоллиғучилиридин бири. Мушу җәһәтләрдин қариғанда, муһәммәд шәриф өз заманисидики хоҗилар ичидә әң муһим орун тутидиған хоҗиларниң бири болғачқа, мән тәтқиқатимда мушу темини таллидим."

Хоҗа муһәммәд шәриф яшиған дәврниң қандақ бир тарихий дәвр болғанлиқини сориғинимизда җеф еден башқа тарихий басқучларға селиштурғанда бу мәзгил һәққидә илим саһәсигә көп нәрсә мәлум әмәсликини тәкитләп мундақ дәйду: "муһәммәд шәриф шәрқий түркистанда суфизм хоҗилириниң тәсири барғансери ешип бериватқан пәвқуладдә бир тарихий шараитта қәшқәргә кәлгән. Бу мәзгилләрдә шәрқий түркистан вә ғәрбий түркистандики һөкүмранлар бирдәк мәшһур диний өлималарниң һәмдә суфизим йолбашчилириниң қоллишиға муһтаҗ болған. Йәнә бир җәһәттин елип ейтқанда 16 - әсир шәрқий түркистан тарихидики тинчлиққа тоюнған бир мәзгил һесаблиниду. Бу мәзгилләрдә султан сәид хан вә униң оғли абдурәшид хан тарим ойманлиқини идарә қилған, шундақла турпанда һөкүмранлиқ қиливатқан өз қериндиши султан мәнсурхан билән тинчлиқ келишими орнатқан. Буниң билән шәрқий түркистанниң көп қисим җайлирида хатирҗәмлик вә иҗтимаий тәрәққият барлиққа кәлгән."

Хоҗа муһәммәд шәрифниң бивастә әвладлиридин болған емин хоҗиниң 18 - әсирниң башлири, йәни чиң сулалиси җуңғар моңғуллириға қарши ғәрбкә йүрүш қилған мәзгилләрдә турпанниң йәрлик һөкүмрани болғанлиқини, шундақла өз рәқиби болған җуңғар моңғуллирини йоқитиш үчүн чиң сулалиси қошуниға тәслим болуп "емин ваң" дегән җасақлиқ мәртивигә игә болғанлиқини, мушу сәвәбтин уйғур зиялийлириниң емин ваң вә униң намиға атап селинған "емин ваң мунари" ни миллий сатқунлуқниң символи, дәп қарайдиғанлиқи һәққидә сориған соалимизға қарита җеф еден өзиниң бу һәқтә чоңқурлап издинип бақмиғанлиқини, шуңа һазирчә бу мәзмунларға җаваб берәлмәйдиғанлиқини ейтти. Биз җеф единниң тәтқиқатта техиму зор утуқларға еришишигә тиләкдашлиқ билдүрүп зияритимизни ахирилаштурдуқ.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт