Uyghur tarixigha da'ir yene bir yéngi eser “Xoja muhemmed sherifning hayati”

Muxbirimiz eziz
2015-11-06
Share
xoja-muhemmed-sherif-kitab.jpg “Xoja muhemmed sherifning hayati” namliq kitab
RFA/Aziz


Awistriye penler akadémiyisi neshriyati 2015 - yili 10 - ayda xarward uniwérsitétining ottura asiya tetqiqati sahesi boyiche dokturanti édén jéfning “Xoja muhemmed sherifning hayati” namliq tunji yirik esirini neshr qildi. Mu'ellipning tonushturushiche, xoja muhemmed sherif 16 - esirning kéyinki yérimida sherqiy türkistanda yashighan xojilardin bolup, öz zamanisidiki sufizm eqidisining eng meshhur diniy yétekchisi bolghan. Xoja muhemmed heqqidiki hékayiler Uyghurlar arisida eng keng tarqalghan, shundaqla Uyghur xelqi söyüp oquydighan enbiyalar heqqidiki qisselerning biri iken.

Melum bolushiche, tarixta ötken xoja muhemmed sherif semerqenttiki ulugh beg medriside ottuz yil ilim tehsil qilghandin kéyin qeshqerdiki sutuq bughraxan qebrisini tawap qilish istigide qeshqerge seper qilghan. Shundaqla qeshqerge kelgendin kéyin uzun ötmey shu jaydiki eng meshhur mazarlardin bolghan sultan sutuq bughraxan mazirining sheyxlikini üstige alghan.

Alimlar xoja muhemmed sherifni “Tezkire'i sultan sutuq bughraxan” ning aptori bolushi mumkin, dep qaraydu. U we uning ewladliri 1514 - yili yekende qurulghan se'idiye döliti ordisida eng chong tesirge ige diniy ustazlardin bolup qalghan.

Ottura asiya tetqiqatchilirining ortaq pikriche, Uyghur medeniyiti we tarixi heqqidiki tetqiqatta menbeler heqqidiki tetqiqat eng muhim orunda turidu. Emma, siyasiy sewebler we tetqiqatqa kéreklik iqtisadning kemchil bolushi tüpeylidin, meyli xitayda bolsun yaki chet'ellerde bolsun, bu jehettiki tetqiqatta yéngi netijiler köp emes.

Eyni waqitta xarward uniwérsitétida dokturluq unwanigha érishken Uyghur medinyet tetqiqatchisi qahar baratning qarishiche, bu nuqtidin alghanda, jéf édénning mezkur emgiki zor qimmetke ige.

“Xoja muhemmed sherifning hayati” namliq bu eser tarixiy shexs bolghan xoja muhemmed sherifning hayati heqqide yézilghan chaghatay Uyghur yéziqidiki esli qolyazmining betler boyiche tartilghan toluq foto nusxisi, esli tékistning oqulushi we uning hazirqi zaman in'glizche terjimisi, shundaqla jéf édinning ashu dewr we xoja muhemmed sherif heqqidiki tetqiqatigha asasen yézilghan tonushturush maqalisini öz ichige alidu.

Mezkur tetqiqat netijisi yene “Ilawe” namida bérilgen bir qoshumche bölekni öz ichige alidighan bolup, bu bölekni ottura asiya we Uyghurlar heqqidiki tetqiqatta yétiliwatqan yash tarixshunaslardin riyan tum we déywid broféy teyyarlighan.

Mezkur tetqiqat netijisining qiyinliq derijisi we ehmiyiti toghriliq doktur qahar barat öz qarashlirini bayan qilip, mezkur emgekke nahayiti yuquri baha berdi.

Ziyaret jeryanida biz, xoja muhemmed sherifning néme üchün shu qeder muhim orun tutidighanliqini sorighinimizda jéf édén mundaq dédi: “Birinchidin, xoja muhemmed sherif hazirqi Uyghurlarning turmushida nahayiti muhim orun tutidu. Aridin töt esir ötken bügünki kündimu Uyghurlar uning qebrisini izchil tawap qilip kéliwatidu, shundaqla bu heqtiki xatirilerni tewerük dep qaraydu؛ ikkinchidin, uning terjimihali sufizimgha baghlinishliq musulmanlar edebiyatida, shundaqla sherqiy türkistan edebiyatida özining pasahetlik bayan shekli bilen alahide orun igileydu. Üchinchidin, tarixiy nuqtidin alghandimu xoja muhemmed sherif sherqiy türkistandiki sufizm teriqitining rawajlinishida chong rol oynighan asasliq shexslerning biri hésablinidu, shuning bilen birge u sherqiy türkistanning siyasiy tarixidiki achquchluq shexslerdin bolghan sultan abduréshidxanning eng yéqin qollighuchiliridin biri. Mushu jehetlerdin qarighanda, muhemmed sherif öz zamanisidiki xojilar ichide eng muhim orun tutidighan xojilarning biri bolghachqa, men tetqiqatimda mushu témini tallidim.”

Xoja muhemmed sherif yashighan dewrning qandaq bir tarixiy dewr bolghanliqini sorighinimizda jéf édén bashqa tarixiy basquchlargha sélishturghanda bu mezgil heqqide ilim sahesige köp nerse melum emeslikini tekitlep mundaq deydu: “Muhemmed sherif sherqiy türkistanda sufizm xojilirining tesiri barghanséri éship bériwatqan pewqul'adde bir tarixiy shara'itta qeshqerge kelgen. Bu mezgillerde sherqiy türkistan we gherbiy türkistandiki hökümranlar birdek meshhur diniy ölimalarning hemde sufizim yolbashchilirining qollishigha muhtaj bolghan. Yene bir jehettin élip éytqanda 16 - esir sherqiy türkistan tarixidiki tinchliqqa toyun'ghan bir mezgil hésablinidu. Bu mezgillerde sultan se'id xan we uning oghli abdureshid xan tarim oymanliqini idare qilghan, shundaqla turpanda hökümranliq qiliwatqan öz qérindishi sultan mensurxan bilen tinchliq kélishimi ornatqan. Buning bilen sherqiy türkistanning köp qisim jaylirida xatirjemlik we ijtima'iy tereqqiyat barliqqa kelgen.”

Xoja muhemmed sherifning biwaste ewladliridin bolghan émin xojining 18 - esirning bashliri, yeni ching sulalisi jungghar mongghullirigha qarshi gherbke yürüsh qilghan mezgillerde turpanning yerlik hökümrani bolghanliqini, shundaqla öz reqibi bolghan jungghar mongghullirini yoqitish üchün ching sulalisi qoshunigha teslim bolup “Émin wang” dégen jasaqliq mertiwige ige bolghanliqini, mushu sewebtin Uyghur ziyaliylirining émin wang we uning namigha atap sélin'ghan “Émin wang munari” ni milliy satqunluqning simwoli, dep qaraydighanliqi heqqide sorighan so'alimizgha qarita jéf édén özining bu heqte chongqurlap izdinip baqmighanliqini, shunga hazirche bu mezmunlargha jawab bérelmeydighanliqini éytti. Biz jéf édinning tetqiqatta téximu zor utuqlargha érishishige tilekdashliq bildürüp ziyaritimizni axirilashturduq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet