Dolqun eysa : xelq'ara Uyghur tili küni Uyghur tilini söyidighan her birimizning bayrimi

Muxbirimiz gülchéhre
2015-06-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Dolqun eysa nutuq sözlimekte
Dolqun eysa nutuq sözlimekte
RFA/Dolqun Eysa/Qutlan


Dunya Uyghur qurultiyi teripidin her yili 15 - iyun kuni "Uyghur tili bayrimi" küni qilip békitilgen idi, dunya Uyghur qurultiyi - 22mayda bu munasiwet élan qilghan chaqiriqida barliq Uyghur teshkilatlirini, weten ichi - sirtidiki Uyghurlarni buninggha awaz qétip tunji nöwetlik "Xelq'ara Uyghur tili bayrimi" ni türlük ehmiyetlik pa'aliyetler bilen kütüwélishqa chaqirdi.

Amérika Uyghur birleshmisi bolsa yéqinda jem'iyet qarmiqidiki Uyghur kishilik hoquq programmisining teyyarlighan "Xitayning sherqiy türkistandiki assimiliyatsiye siyasiti - qosh til ma'aripi" mawzuluq yéngi doklatini bu tunji nöwetlik xelq'ara Uyghur tili bayrimi sheripige teqdim etmekchi we buning üchün 15 - iyun washin'gitondiki démokratiyini ilgiri sürüsh fondi jem'iyitining binasida mexsus muhakime yighini chaqirilidu.

Xitay hökümitining Uyghur tili we milly medeniyitini yoqitishni meqset qilip yürgüzüwatqan siyasetliri qanchiki ötkürleshkenséri, meyli Uyghur éli ichide bolsun we meyli dunyaning bashqa jaylirida bolsun, Uyghur tilini milliy kimlikining belgisi dep tonighan Uyghurlar Uyghur tili xitay siyasiti tüpeyli uchrawatqan buzghunchiliqlargha ortaq jiddiy mu'amile qilip kelmekte we madarining yétishiche Uyghur tili we ma'aripini qutquzup qélish yollirini izdimekte. Dunya Uyghur qurultiyining her yili 15 - iyun künini "Xelq'ara Uyghur tili bayrimi" küni qilip békitishimu bu tirishchanliqlarning bir ipadisi.

Dunya Uyghur qurultiyi 2015 - yili 5 - ayning 22 - küni bu heqte élan qilghan bayanatida, Uyghur tilining xitay hökümitining assimiliyatsiye siyasitining tehditige uchrawatqanliqini körsitip, xitay hökümitining sherqiy türkistanni Uyghursiz "shinjang" gha aylandurush, Uyghur millitini özining ana tilidin, milliy alahidilikliridin, milliy irade we ghayisidin ayrip tel - töküs assimiliyatsiye qilip yoqitish meqsitide atalmish "Qosh tilliq ma'arip" siyasitini jiddiy yosunda tézleshtürüp élip bériwatqanliqini otturigha qoyghan we mundaq bir weziyette öz tilini qoghdash, uninggha ige chiqishning Uyghur xelqi üchün hayati bir mesile ikenliki, buning üchün dunya Uyghur qurultiyining bu yildin bashlap her yili

15 - Iyun künini "Xelq'ara Uyghur ana tili küni" qilip tebrikleshni qarar qilghanliqini jakarlighan idi.

Biz dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitéti re'isi dolqun eysa ependini gérmaniyidin téléfon söhbitige teklip qilduq. Dolqun ependi "Xelq'ara Uyghur tili bayrimi" ni belgileshning zörüriyiti heqqide toxtalghandin bashqa yene, "Xelq'ara Uyghur tili bayrimi"gha néme üchün 15 - iyun künini tallashning ehmiyiti heqqide mundaq chüshendürüsh berdi :

- Dunya medeniyet ghezinisidiki bay tillardin bolghan guzel Uyghur tilimizning xitayning buzghunchiliqlirigha uchrawatqanliqi tonushluq bir mesile, biz Uyghur tilining neqeder güzel bir til ikenlikini, uning Uyghurlar üchün neqeder ehmiyetlik bolghanliqini, uni qoghdap qélishning mewjutliqimiz üchün neqeder muhimliqini ewladlirimizgha, yashlirimizgha, xelqimizge yenimu tonutush we öz ana tiligha ige chiqish rohini urghitish, uni söyüsh we qoghdash iradisni yétildürüshni nishan qilip, biz Uyghurlarningmu "Xelq'araliq Uyghur tili bayrimi"bolushi zörüriyitini tonup yettuq we kunni belgiliduq.

- 15Iyun künining "Xelq'ara Uyghur tili bayrimi" küni qilip tallinishidiki seweb, 1988 - yildiki sherqiy türkistan oqughuchilirining 2 - qétimliq namayishimu del 6 - ayning 15 - küni bolghan idi. Bu namayishni teshkilligen "Shinjang uniwérstéti studéntlar pen - medeniyet uyushmisi" ning asasliq meqsiti sherqiy türkistanda medeniy aqartish herikiti élip bérish bolup, 15 - iyun namayishning asasliq sho'arliridin biri, milliy ma'aripni qutquzup qélish idi. Yéqinqi zamanda Uyghur tili milliy ma'aripi üchün meydan'gha kelgen bu küresh tariximizni eslesh we bu xil roh we en'enini dawamlashturushtek ehmiyetke ige bolghanliqi üchün biz bu künni tallap békitishni toghra taptuq.

D u q, barliq Uyghur teshkilatlirini, d u q ning "Xelq'ara Uyghur tili bayrimi" ni tebriklesh qararigha qizghin awaz qoshup, her qaysi döletlerde 6 - ayning 15 - küni her türlük xatirilesh pa'aliyetlirini élip bérishqa chaqiriq qilghan idi, dolqun eysa ependi radiyomiz arqiliq qayta yene, weten ichi - sirtidiki barliq Uyghurlarni, Uyghurlargha hésdashliq qilghuchi, insaniyet medeniyitidin Uyghur tilidin ibaret bir güzel tilning yitmeslikige köngül bolidighan her bir insanni "Xelq'ara Uyghur tili küni" bayrimini tebrikleshke chaqirdi :

- "Uyghur tili bayrimi" Uyghur tilida sözleydighanlarning, biz Uyghur teshkilatlirining we yaki Uyghurlarningla bayrimi bolup qalmastin, Uyghur tilini söygüchi, Uyghurni söygüchi, medeniyetni, insanni söygüchi her birimizning bayrimi dep tonuymen shundaqla bu bayramni her bir Uyghurlarning özining, öz a'ilisining, pütkül Uyghurlarning bir xelq bayrimigha,milliy bayrimigha aylandurushini umid qilimen. Gerche aldimizda bu bayramning tunji nöwetlikini kütiwéliwatqan bolsaqmu, her jaydiki Uyghurlarning bu bayramni ehmiyetlik tentene qilidighanliqigha, barghanche téximu keng, téximu daghdugha bilen ötküzidighanliqigha ishinimen.

Uyghur tili Uyghurlarning milliy mewjudiyitining asasi, milliy kimlikning achquchi. D u q ning her qaysi döletlerde 6 - ayning 15 - küni her türlük xatirilesh pa'aliyetlirini élip bérish heqqidiki chaqiriqigha aldi bilen amérikida pa'aliyet élip bériwatqan amérika Uyghur birleshmisi awaz qoshti yeni mezkur jem'iyet 15 - iyun washin'gitondiki démokratiyini ilgiri sürüsh fondi jem'iyitining hemkarliqida xelq'ara Uyghur tili bayrimi künini xitayning Uyghur tili yoqitish heqqidiki siyasetliri toghrisidiki muhakime yighini bilen kütüwalmaqchi we yighinda Uyghur kishilik hoquq programmisining yéqinda teyyarlighan "Xitayning sherqiy türkistandiki assimiliyatsiye siyasiti - qosh til ma'aripi" mawzuluq yéngi doklati bu tunji nöwetlik Uyghur tili bayrimigha teqdim qilinidu. Bu doklatta xitay hökümitining qosh til ma'aripini omumlashturushigha a'iــt sanliq melumatlar, igilen'gen uchurlar, qosh til ma'aripining Uyghurlar hayatigha körsitiwatqan tesirliri we bu heqte xelq'aradiki chet'ellik tetqiqatchilarning tetqiqatliri we herqaysi kishilik hoquq organlirining bahaliri yer alghan. Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan amérika Uyghur birleshmisi Uyghur kishilik hoquq programmisining tetqiqat xadimliridin zubeyre shemsidin xanim tunji nöwetlik Uyghur tili bayrimida orunlashturulghan muhakime heqqide toxtilip ötti :

- Dunya Uyghur qurultiyi - 15 iyunni xelq'ara Uyghur tili küni qilip békitti, biz buningdin bek xosh bolduq, Uyghur tili tehditke uchrawatqan bundaq bir jiddiy peytte, bu bayram zor ehmiyetke ige elwette. Del bu chaqiriqning aldidila biz Uyghur kishilik hoquq programmisi "Xitayning sherqiy türkistandiki assimiliyatsiye siyasiti - qosh til ma'aripi" témisida doklat teyyarlap chiqqan iduq, biz xelq'ara Uyghur tili bayrimi künidek mushundaq bir muqeddes bir künde, özimizning xitayning Uyghurlargha qaratqan qosh til ma'aripini asas qilghan assimiliyatsiye siyasetliri heqqidiki uzaq mezgillik tetqiqat we izdinishlirimizni, ispatliq matériyallarni dunyagha élan qilish bilen birge, kishilerge xitayning qosh til ma'aripidek assimiliyatsiye siyasitide Uyghurlar, Uyghur tili yüzliniwatqan weziyetning jiddiyliqini tonutushni meqset qiliwatimiz. Bu muhakimide yene, xitay hökümitining Uyghur ewladlirini séstimiliq assimiliyatsiye siyasetliri we qosh til ma'aripi siyasiti arqiliq qandaq haletke ekilip qoyiwatqanliqini, shu siyasetning ziyankeshlikige uchrighan Uyghur yashlirining özining bayanliridin anglitimiz. Muhakimizde Uyghur tili tetqatchiliri, Uyghur mutexessisler, xitay siyasitini tetqiq qiliwatqan musteqil tetqiqatchilar özining mulahizilirini otturigha qoymaqchi. Bir milletning dawasi shu milletning kimlikini qoghdap qélish bilen dawam qilidu, eger biz Uyghur kimlikimizni yoqatsaq, kimning dewasini qilimiz ? ishinimenki, biz Uyghurlar tarixtin yoqap ketmeymiz, hemmimiz oyghaq, xelq'ara ana til künining belginishining özi bir bisharet, biz mana mushundaq yollar arqiliq Uyghur tilimizni, kimlikimizni qutquzup qélish üchün tirishchanliq körsitiwatimiz.

Anglighuchilirimiz semige :

Amérika Uyghur birleshmisining 6 - ayning 15 - küni xelq'ara Uyghur tili bayrimi künini xatirilesh munasiwiti bilen washin'gitondiki démokratiyini ilgiri sürüsh fondi jem'iyitining yighin zalida ötküzülidighan "Xitayning sherqiy türkistandiki assimiliyatsiye siyasiti - qosh til ma'aripi" mawzuluq doklati we muhakime yighini, washin'giton waqti chüshtin kéyin 2 - 4 kiche dawam qilmaqchi, neq meydanda yighin tepsilatidin anglighuchilirimizni xewerdar qilmaqchimiz.

Toluq bet