"2-Nöwetlik xelq'araliq Uyghurshunasliq yighini"da muhakime qilin'ghan témilar

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2015-11-23
Share
Uyghurshunas-yighin.jpg "2-Nöwetlik xelq'araliq Uyghurshunasliq yighini" din körünüsh. 2015-Yili noyabir.
RFA/Erkin Tarim

Amérikidiki jorj washin'gton uniwérsitéti bilen biryussél we parizhdiki bir qanche uniwérsitétning hemkarlishishida uyushturulghan "Uyghur tarixi, medeniyiti we jem'iyiti boyiche 2-nöwetlik xelq'araliq Uyghurshunasliq yighini" 17-18-noyabir künliri biryussél, 19-20-noyabir künliri firansiyening paytexti parizh shehiridiki sherq tilliri we medeniyiti institutida ötküzüldi. Yighinda amérika, awstraliye, rusiye, türkiye, isra'iliye, qazaqistan we yawropa döletliridin kelgen 40 tin artuq tetqiqatchi mutexessisler Uyghur tarixi, medeniyiti, tili, siyasiy-ijtima'iy mesililiri bolup köp da'ire boyiche ilmiy doklatini sundi. Undaqta yighinda Uyghur tetqiqati toghrisida néme yéngi mesililer otturigha qoyuldi? bu heqte neq meydandin, yighin'gha qatnashqan ziyaliylardin doktor memtimin ela, enwer we iskender ependiler öz köz qarashlirini bayan qildi.

"2-Nöwetlik xelq'ara Uyghur tetqiqati yighini" qandaq ötti? dégen so'alimizgha memtimin ela ependi mundaq jawab berdi:
Parizhda we biryussélda chaqirilghan yighinni keng menidin élip éytqanda yaxshi ötküzüldi dep qaraymen. Buning birqanche sewebliri bar. Birinchisi bu qétimqi yighindin shuni körduqki, Uyghur tetqiqati burunqi rus we gérmanlarning klassik tetqiqatidin hazirqi amérika, firansiye, awstraliye we türkiye qatarliq döletlerdiki tetqiqatlarning bir qismigha aylan'ghanliqini körduq. Bu döletlerdin kelgen bilim ademliri özlirining tetqiqat maqalilirini oqut ötti. Buningdin shuni körüwalalaymizki, Uyghur tetqiqati burun birnechche dölettila tetqiq qilin'ghan bolsa, hazir nurghun döletlerge kéngiyiptu. Ikkinchisi yighinda otturigha qoyulghan témilarning yéngiliqi, Uyghurlarni chüshinish we dunyagha chüshendürüsh jehettin bek muhim dep oylaymen.

Memtimin ela ependi "Mesilen qaysi maqaliler?" dégen so'alimizgha jawab bérip, amérika jorji washin'gton uniwérsitéti oqutquchisi shon robérts ependining "Uyghurlarda térrorchiliq barmu" mawzuluq maqalisi we amérikidin kelgen tetqiqatchi lorin xanimning Uyghurlardiki ottura burzhu'aziye qatlimining ürümchide berpa bolushi, ularning Uyghurlarning hazirqi ehwaligha a'it maqalisini misal qilip körsetti we yighinda Uyghurlarning naxsha-usuli, muzikisi we diniy turmushi toghrisidimu köp ilmiy maqale oqup ötülgenlikini bayan qildi.

Memtimin ela ependi yighinda ilham toxtining ish-izliri toghrisidimu maqalilerning oqup ötülgenlikini bayan qilghandin kéyin, bu yighin arqiliq Uyghurlarning tetqiq qilinidighan obékitla emes, tetqiq qilidighan küchke aylan'ghanliqini körgenlikini, köp sanda Uyghur ziyaliylirining öz tetqiqatlirini oqup ötkenlikini bayan qilip mundaq dédi: bu qétimqi yighinda biz hayajanlandurghan yene bir nerse, bu qétimqi yighin'gha Uyghurlardin ondek tetqiqatchi qatnishiptu. Ularning maqaliliride otturigha qoyulghan nersilerning yéngiliqi bekla muhim orunda turidu. Mesilen waqit munasiwiti bilen bulardin birnila misal bérip ötey. Firansiyediki dilnur reyxan xanimning Uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki toy qilishqa Uyghurlar qayturuwatqan inkaslar toghrisidiki maqalisi kishilerning qattiq diqqitini qozghidi. Yene biri amérikidin kelgen doktor dolqun qembirining tarim medeniyiti toghrisidiki köz qarishi. Tarim oymanliqida Uyghurlarning parlaq medeniyet yaratqanliqini misallar bilen anglatti.

Biz bashtin axirghiche bu yighindiki doklatlarni anglighan londonda doktorluq üchün oquwatqan iskender ependigimu mikrofonimizni uzattuq. U, yighinda köp yéngi témilarning otturigha qoyulghanliqini Uyghur tetqiqati üchün zor töhpe ikenlikini tekitlidi.

Gérmaniyedin kélip doklat anglighan Uyghur ziyaliysi enwer ependi yighinning nahayiti yaxshi ötkenlikini, mezkur yighinning Uyghur tetqiqati üchünla emes, Uyghur dewasi üchünmu paydiliq bolghanliqini bayan qildi.

Parizhdiki sherq tilliri we medeniyiti institutida chaqirilghan yighinda amérika, awstraliye, rusiye fédératsiyesi, türkiye, qazaqistan we yawropa döletliridin bolup 24 neper tetqiqatchi ilmiy doklat berdi.

Jorj washin'gton uniwérsitéti bilen biryussél uniwérsitéti birlikte sahibxaniliq qilghan bolup, yighinning biryusséldiki lébri uniwérsitétidiki qismi 17-18-noyabir künliri bélgiyening biryussél shehiride ötküzülgen bolup, buninggha 22 tetqiqatchi ishtirak qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet