Xitayning en'eniwi medeniyitini Uyghur ewladlirigha téngishining xetiri qanchilik?

Muxbirimiz gülchéhre
2017-05-03
Share
xitay-klassik-mezmon-osmur.jpg Uyghur ösmürlirining derslikige kirgüzülgen xitay klassik nemuniliri teshwiq qilinmaqta. 2017-Yili 22-aprél.
qiucinews.com

Xitayning atalmish "Qosh til ma'arip" islahatida nöwette, Uyghur balilirigha yalghuz Uyghur til-edebiyati dersila Uyghurche ötülgendin bashqa, barliq dersler xitayche ötilidu, uning üstige heptide bir qanche sa'etla ötilidighan Uyghur til-edebiyati derslikidin Uyghur klassik nemuniliri chiqirip tashlinip, uning ornigha xitay klassik nemunilirining terjimisi kirgüzülgen idi. Da'irilerning yéqindin buyan Uyghur oqughuchilirigha klassik xitay shé'irlirini yadlitish, xitayche xushxet yézishni ögitishtek köp xil shekillerde xitay en'eniwi medeniyiti sistémiliq singdürüwatqanliqi melum. Uyghur ösmürlirining öz en'eniwi medeniyiti, til we tarixi bilen uchrishish pursetliri barghanche taraytiliwatqan bir weziyette, xitay da'irilirining yene ulargha xitay en'eniwi medeniyitinimu mektep ma'aripi arqiliq singdürüwatqanliqi, ata-ana we ziyaliylarda endishe qozghimaqta.

Xitay hökümiti, Uyghur élidiki qosh til ma'arip siyasitining yürüshüsh méxanizmini küch we meblegh bilen kücheytip keldi. 2020-Yilgha barghiche mektepke kirishtin ilgiriki 3 yilliq qosh tilliq yeslige kirish nisbitini 85% ke östürüshke kapaletlik qilish xitayning nöwette ishqa ashuruwatqan pilani. Yesli yéshidiki gödeklerge pütünley xitay tilini asas qilghan ma'aripni yolgha qoyush bilen Uyghur ewladlirining deslepki til we ang terbiyisiningmu xitaylar teripidin monopol qilin'ghanliqi Uyghurlar yüzliniwatqan achchiq bir ré'alliq. Qosh til ma'aripi siyasitining xitay hökümitining Uyghur élini idare qilishtiki eng muhim siyasiti ikenliki we assimilyatsiye qilishni meqset qilghan bu siyasetning barghanche kücheytiliwatqanliqi endishe qozghap kéliwatqan bir mesile. Xitay hökümitining nöwette mekteplerdiki qosh til ma'arip siyasitige yandash halda xitaylashturush yeni xitay en'eniwi medeniyitini singdürüsh terbiyisinimu sistémiliq halda mektep ma'aripigha élip kirgenliki, aqsu wilayitide yéqinqi künlerdin bashlap "Junggo en'eniwi medeniyitini mekteplerge kirgüzüsh" témiliq mexsus herikitining bashlan'ghanliqi bilen yenimu roshen ipadilendi.

Uyghur aptonom rayoni partkomining da'imiy hey'et ezasi erkin turaxun ilgiri " Shinjang géziti" de élan qilghan maqaliside "Töt kimlik" qarishini yeni xitay re'isi shi jinping otturigha qoyghan "Töt kimlik", dölet birliki, milliy bölgünchilikke qarshi turush we shinjangning muqimliqi hem uzun muddetlik eminlikini ilgiri sürüshtiki asasiy siyasiy tedbir qilish" terbiyisini, yash-ösmürlerge qaritilghan eng muhim terbiye milletler ittipaqliqi terbiyisi bilen yughurulushini teshebbus qilghan idi.

Yéqinqi 2, 3 yilda, Uyghurlar wetinide hetta a'ililiride ewladlargha öz milliy we diniy kimlik,til terbiyiliri élip bérish xitay hökümitining cheklimisige uchrawatqan shara'itta, xitay da'iriliri mekteplerdin paydilinip Uyghur ballirigha "Jungxu'a milliti" tuyghusi yétildürüsh we xitay en'eniwi medeniyitini singdürüshni programlashturup singdürüshke bashlighan. Uyghur yash ösmürlirige xitay klassikliridin li bey, dufularning qedimi shiér nezmilirini yadlitishmu xitay en'eniwi medeniyitidin pexirlinish tuyghusini yétildürüshtiki asasliq usulining biri bolup qalghan.

Kanadada yashawatqan Uyghur sha'ir tuyghunjan abduweli, Uyghur balilirigha xitay tili we yaki junggo medeniyitini ögitish bahaniside xitay tarixiy klassik nezmilirini yadlitishning, peqetla shé'ir yadlashla emes, belki bu arqiliq Uyghur ewladlirining tilini, dilini xitaylashturush, öz tarixiy we medeniyitini untuldurup, xitaydin pexirlinish tuyghusini ashurush, axirida bolsa assimilyatsiye qilishni meqset qilghan rezil tedbir ikenliki tenqid qildi we yene, bolupmu uning mekteplerge resmiy yosunda ma'arip arqiliq élip bérishning intayin xeterlik ikenlikini, hetta Uyghurlar perez qilghandinmu téz we yaman aqiwetlerni élip kélidighanliqini agahlandurdi.

Xitay da'irilirining 2000-yillarning béshidin bashlap resmiy yolgha qoyghan "Qosh til ma'aripi" namida xitay tili ma'aripini omumlashturup, eslidiki Uyghur mekteplirini qisqartip, Uyghur tilidiki derslerni azaytishi, hetta xitay klassiklirini terjime qilip Uyghur til edebiyati dersige kirgüzüshi, Uyghurlar arisida naraziliq qozghap kéliwatqan mesile. Tuyghunjan ependi da'irilerning yéqindin buyan buninggha qarshiliq qilghan, naraziliq bildürgen we yaki maslashmighan Uyghur ziyaliylirinimu tazilash herikitini élip bériwatqanliqigha bolghan endishisi bildürdi.

Uyghur ziyaliylar we pa'aliyetchiler, Uyghur ewladlirini, Uyghur tili we medeniyitini xitayning assimilyatsiye xirisidin qutuldurush yolida chet'ellerdimu oxshimighan muhakime we tetqiqatlarni élip barmaqta we yighinlarda hazirqi Uyghurlarning ré'alliqigha munasip tedbir élish zörürlükini, barliq teshkilat we hijrettiki Uyghur jama'itining buni eng muhim mesile qatarigha qoyushi kéreklikini teshebbus qilip kelmekte.

Merkizi istanbulgha jaylashqan Uyghur akadémiyisining sahibxaniliqida 2-nöwetlik "Uyghur mutepekkurlarni xatirilesh ilmiy muhakime yighini" ning teyyarliq xizmetlirini qiliwatqan, Uyghur akadémiyisining re'isi abdulhemit qaraxan ependi 6-may (shenbe) küni échilidighan bu qétimliq yighinda, molla musa sayrami wapatining 100-yili, hüseyinxan tejelli wapatining 90-yili, qutluq shewqi wapatining 80-yili we abduqadir damolla tughulghanliqining 155-yilliqi ilmiy doklatlar bilen xatirilinidighanliqini qisqiche tonushturup ötti. Abdulhemit qaraxan ependi yene, xitayning del mushundaq Uyghur ewladlirini öz tilidin, tarixidin, milliy tuyghuliridin yiraqlashturushta jiddiy tedbirlerni élip bériwatqan bir peytte, Uyghur akadémiyisining, weten ichi-téshidiki Uyghurlargha özining tarixini we tarixiy shexsiyetlirini chüshinish arqiliq meniwi hayatimizni béyitip, ewladlarda milliy rohni kücheytishni asasiy meqset qilidighanliqini bildürdi. Shundaqla Uyghurlarning milliy mewjudiyitini saqlap qélish we xitayning barghanche küchiyiwatqan assimilyatsiye qilish tehditige taqabil turushta bularning muhim rol oynawatqanliqidin, xitay hökümiti mana mushundaq Uyghur tarixiy shexsliri we klassikliri, mutepekkurlirini dersliklerdin chiqirip tashlap, Uyghur ewladlargha yetküzülüshning aldini almaqta we tamamen xitay idiyisini Uyghurlargha tangmaqta dep qaraydighanliqini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.