Pa'aliyetchi xamit köktürük: xitay astane sheher yekenni Uyghurlarning xatirisidin öchürüshke köp qétim urun'ghan

Muxbirimiz méhriban
2015-08-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Sherqiy türkistan wexpining sabiq bash katipi hamut köktürk xelq'araliq 3-nöwetlik türk dunyasi pa'aliyitide söz qildi. 2012-Yili may, türkiye.
Sherqiy türkistan wexpining sabiq bash katipi hamut köktürk xelq'araliq 3-nöwetlik türk dunyasi pa'aliyitide söz qildi. 2012-Yili may, türkiye.
RFA/Arslan


Xitay da'irilirining Uyghur élidiki mewjut 14 nahiyini bikar qilip, bezilirini sheher qilip kéngeytip qurush, bezilirini kichiklitip wilayet merkizige qoshuwétish pilani ashkarilan'ghandin kéyin, bu xewer chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri we muhajirettiki Uyghurlarning jiddiy diqqitini qozghidi. Yekende tughulup, baliliq dewrini Uyghurlar tarixidiki se'idiye xanliqining paytexti yeken shehiride ötküzgen türkiyediki siyasiy weziyet analizchisi xamit köktürük ependi ziyaritimizni qobul qilip, xitay kommunist hökümitining jenubiy Uyghur élidiki tarixiy yurt yekenni néme üchün 1955 - yili nahiye derijisige chüshürüp idare qilghanliqi, we bügünki künde yene néme üchün qaytidin sheher qilip qurush pilanigha kirgüzgenliki qatarliq mesililer heqqide toxtaldi.

18 - Awghust küni xitay ijtima'iy taratqulirida tarqalghan pütün xitay boyiche emeldin qaldurulidighan bir qisim nahiyiler tizimlikide Uyghur aptonom rayonigha qarashliq bir qisim nahiyilerni emeldin qaldurup, bulardin bezilirini sheher qilip kéngeytish, yene bezilirini wilayet merkizige qoshuwétish pilani ashkarilandi.

Tizimlikte tilgha élin'ghan jenubiy Uyghur rayonidiki qedimiy tarixiy yurtlardin yeken we kucharning kéngeytilip sheher qilip qurush pilani alahide diqqet qozghidi. Türkiyede yerleshken Uyghurlardin Uyghur pa'aliyetchisi, siyasiy weziyet analizchisi xamit köktürük ependining esli yurti yeken bolup, u radi'omiz Uyghur bölümide 20 - awghust bérilgen xitayning Uyghur élidiki bezi nahiyilerni emeldin qaldurush we yer jay - namlirini özgertish pilani heqqidiki programmini anglighandin kéyin, xitayning uning ana yurti yekenni sheher qilip qurush pilani ilgiri yekende yashap, ötken esirning 60 - yilliridin kéyin türkiyening qeyseri shehirige yerleshken Uyghurlarning jiddiy diqqitini qozghighanliqini bildürdi.

Uyghur tarixidiki qedimiy yurt yeken 1514 - yili qurulup 1678 - yilghiche höküm sürgen se'idiye xanliqining paytexti bolup, yer we su bayliqining molliqi, ahalisining köp we bayashatliqi bilen Uyghurlar arisida, "32 Ming yeken 16 ming qeshqer" dégen temsil tarqilip, qedimiy paytext yekenni jenubiy Uyghur élidiki qedimiy medeniyet shehiri qeshqer bilen sélishturush adetke aylan'ghan.

Ana yurti yeken'ge otluq muhebbiti bolghini üchün bu sheherning tarixi heqqide köp izden'ginini bildürgen xamit köktürük ependi, qedimiy yurt yekenning tarixiy ehmiyiti, muhim istratégiyelik orni, jughrapiyelik alahidilikliri we xitay kommunist hökümitining yeken'ge qaratqan siyasiti qatarliq mesililer heqqide toxtaldi.

Xamit ependi bayanida, yekenning sherqiy türkistanda wilayet derijilik chong we bay yurt bolup mewjut bolup turghanliqi, xitayning gomindang hökümiti bilen sherqiy türkistan milliy hökümiti otturisida imzalan'ghan kélishimdin kéyin, yekende waliy mehkimisi tesis qilinip, milliy inqilabning rehberliridin qasimjan qembirining taki 1955 - yilghiche yeken'ge waliy bolup turghanliqini, 1955 - yili Uyghur aptonom rayoni qurulghandin kéyin, xitay hökümet da'irilirining tarixta Uyghurlarning paytexti bolghan, manju istélasi we kéyinki xitayning min'go dewride köp qétim qarshiliq qozghilangliri yüz bergen, sherqiy türkistan azadliq urushi mezgilide ilidiki inqilabchilargha yéqindin maslashqan yeken we kucharni 1955 - yili 10 - ayda nahiye derijisige chüshürüp idare qilish arqiliq Uyghurlarning rohini sundurmaqchi bolghanliqini bildürdi.

Xamit ependi yene xitaydiki ijtima'iy taratqularda tarqalghan da'irilerning yéngi pilanidiki yeken nahiyisini sheher qilip kéngeytip qurush we ismini zerepshan dep özgertish heqqidiki xewerler üstide toxtilip, Uyghur tarixi we nöwettiki Uyghur weziyitide xelq'arada köp qétim tilgha élinidighan yeken shehiride téxi bulturla yeni 2014 - yili7 - ayning 29 - küni ilishqu - xangdi yéziliri qozghilingi bolup ketkenlikini, xitay da'irilirining Uyghurlarning qarshiliq heriketliri zadi toxtimaydighan tarixiy yurt yekenni téximu qattiq idare qilish, süyi elwek, yéri keng yeken'ge téximu köp xitay köchmenlirini yötkep kélish, yekenning kéyinki ewladlirini bu yurt heqqidiki tarixiy xatirilerdin mehrum qaldurush qatarliq siyasiy meqsetler bilen yekenni sheher qilip qurush we sheherning ismini parische "Altundek munbet zémin" menisidiki "Zerepshan" gha özgertishni pilan qilghan bolushi mumkinlikini ilgiri sürdi.

Toluq bet